فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

بازتاب و تحلیل نگارة اژدها در سفالینه ها و کاشی‌های دوران اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار باستان شناسی و هنر دوران اسلامی در دانشکده علوم انسانی پردیس نمین، دانشگاه محقق اردبیلی، شهر اردبیل، استان اردبیل.
10.22070/negareh.2011.5100
چکیده
نقش اژدها از جمله نقوش اساطیری است که به ویژه از دوران ایلخانی به بعد از جایگاه ویژه‌ای در بین سایر نقوشِ هنر سفالگری ایران برخوردار بود و باتوجه به همین موضوع، اغلب تصور می‌شود نقشی کاملا چینی و وارداتی است. اما وجود نمونه‌هایی از سفالینه و کاشی ها با نقوشی مشابه و با مشخصات اژدها که در موزه ها و مجموعه های مختلف داخلی و خارجی نگه داری می‌شود انگیزه انجام تحقیقپیش رو را به منظور اثبات وجود و کاربرد این نقش قبل از ورود مغولان به ایران فراهم ساخت. از جمله اهداف این تحقیق می‌توان به شناسایی مفاهیم نمادین، سیر تحول، قدیمی‌ترین دوره کاربرد و انواع مختلف اژدها در سفالگری ایران در دوران اسلامی اشاره کرد. به این ترتیب، نمونه های شاخصِ دربردارنده این نقشِ تزیینی از بینِ سفالینه ها و کاشی های متعلق به ادوار مختلف اسلامی انتخاب و پس از بررسی شیوه ساخت و تزیینی آن ها، عوامل و انگیزه‌های کاربرد این نقش مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. علاوه بر این جهت ارزیابی مطلوب تر و دقیق تر مشخصات انواع مختلف نقش اژدها در نمونه های مورد مطالعه، تصاویر هریک به صورت جداگانه طراحی و در جدولی مجزا مورد مقایسه قرار گرفته است. بنابر یافته های تحقیق؛ نقش اژدها قبل از ورود مغولان در هنر سفالگری دوران اسلامی ایران دارای سابقه طولانی بوده ومتاثر از منابعی چون اساطیر و ادبیات ایران باستان (مانند انواع اژدها و دیوهای مورد اشاره در شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی) و برخی مفاهیم نجومی (مانند تِنّین که یکی از صورت های فلکی در نیمکره شمالی آسمان ) و یا عرفانی( مانند نفسِ آزمندِ اماره و صفات رذیله ای مانند شهوت و غضب)است. همچنین این نقش تا پیش از ورود مغولان دارای تنوع بوده و به اشکال مختلف مورد استفاده قرار می‌گرفته ولی بعد از ورود آن ها اغلب مشابه با اژدهای مرسوم در فرهنگ و هنر کشور چین ترسیم شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Reflection and analysis of dragon motifsIn potteries & tiles of Iran in Islamic period

نویسنده English

Hashem Hosseini
PhD of Islamic Archaeology, Assistant Prof. of University of Mohaghegh Ardabili.
چکیده English

Dragon motif is one of mythological motifs that had a special place among other designs in Iran pottery art especially after Mongol period and according to the same subject, often thought this pattern is completely to be Chinese and imported. But being the examples of earthenware and tiles with similar motifs of dragon in collections which are maintained in different domestic and foreign museums provided the motivation of study ahead, in order to prove the existence and application of this pattern before the attacks of Mongols to Iran It is obvious that analyze of modality of Dragon pattern on the potteries and tiles of Iran in Islamic period can illustrate an important mythical part of Islamic and Iranian art and show modality of effect of pre-Islamic or far eastern patterns on Islamic pottery of Iran. Objects of this paper are identification of dragon symbolic meanings, process of its evolution, the oldest period of its application and its different kinds in Islamic period of Iran. Towards these objects, first selected typical examples of Islamic potteries and tiles with dragon pattern and then surveyed their technical and decorative aspects as quality of drawing and coloring. Towards findings of survey, the dragon pattern has long record in Islamic pottery of Iran before arrival of Mongols that its roots is in Old Iranian myths and literature, as well as astrological and Sufis contexts. Also this pattern was used in different figures sometimes in form of a panther with two horn, sometimes as a octopus with three head and etc. But after arrival of Mongols often has drawn as like as Chinese dragon with long body similar to snake, dense hair, flaky skin and mass of fire and clouds.

کلیدواژه‌ها English

Dragon pattern
art of pottery
Islamic period
symbolic aspects
آژند, یعقوب، تاثیر عناصر و نقشمایه های چینی در هنر ایران, مجله هنرهای زیبا, دانشکدة هنرهای زیبای دانشگاه تهران, شماره 9، تهران، 1380.
آموزگار، ژاله، تاریخ اساطیری ایران، تهران، انتشارات سمت، 1380.
اسدی، ابو نصر علی بن احمد، گرشاسپ نامه، تصحیح حبیب یغمایی، تهران، کتابخانه بروخیم، ۱۳۱۷.
بریور، بریان، گرفتگی های ماه و خورشید، ترجمه محسن مدیر شانه چی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1365.
بهار، مهرداد، از اسطوره تا تاریخ، گردآوری و ویراستاری ابوالقاسم اسماعیل پور، تهران، نشر چشمه، 1381.
بهرامی، مهدی، صنایع ایران، ظروف سفالین، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1327.
بیرونی، ابوریحان، کتاب التفهیم لاوائل صناعه التنجیم، تهران، چاپ جلال الدین همایی، 1362.
پورداوود، ابراهیم، یشتها(تفسیر و تالیف)، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۷7.
توحیدی، فایق، فن و هنر سفالگری, تهران، انتشارات سمت, 1379.
خالقی مطلق، جلال، (ببر بیان، رویین تنی و گونه های آن)، گل رنج های کهن، به کوشش علی دهباشی، تهران، نشر مرکز، ۱۳۷۲.
دوستخواه، جلیل، اوستا(وندیداد)، فرگرد یکم، تهران، انتشارات مروارید، 1370.
دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا, دوره جدید، تهران، موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1373.
رجبی اصل, موسی، نقش و رنگ در بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی, اردبیل، انتشارات شیخ صفی الدین اردبیلی, 1381.
رستگار فسایی، منصور، حماسه رستم و سهراب، تهران، انتشارات جامی، 1383.
اژدها در اساطیر ایران، تهران، انتشارات توس، ۱۳۷۹.
رفیعی، لیلا، سفال ایران از دوران پیش از تاریخ تا عصر حاضر, تهران یساولی, 1377.
سجادی، سید جعفر، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، تهران، انتشارات طهوری،1370.
سرکاراتی، بهمن، پهلوان اژدرکش در اساطیر و حماسه ایران، سایه های شکار شده، تهران، انتشارات قطره، ۱۳۷۸.
سایه های شکار شده: گزیده مقالات فارسی
، تهران، انتشارات طهوری، 1385.

شایسته فر، مهناز، نقش‏مایه‏های تزیینی‏ سفالینه‏های دوره ایلخانیان‏ موزه ایران باستان، کتاب ماه هنر، شمارة 119، 56  تا 63، 1387.

عفیفی، رحیم، اساطیر و فرهنگ ایران در نوشته های پهلوی، تهران، انتشارات توس، 1374.
فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه، دفتر یکم، تصحیح دکتر جلال خالقی مطلق، تهران، انتشارات روزبهان، ۱۳۶8.
کامبخش‌فرد, سیف الله، سفال و سفالگری در ایران(از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر), انتشارات ققنوس, تهران، 1383.
کرتیس، وستا، اسطوره های ایرانی، ترجمه عباس مخبر، تهران نشر مرکز،1381.
کریستن سن، آرتور، آفرینش زیانکار در روایات ایرانی، ترجمه احمد طباطبایی، تبریز موسسه تاریخ و فرهنگ ایران، ۱۳۵۵.
کریستی، آنتونی، اساطیر چین، ترجمه باجلان فرخی، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۷۳.
محمد حسن، زکی، چین و هنرهای اسلامی, ترجم غلامرضا تهامی, تهران انتشارات فرهنگستان هنر, 1384.
محمدی، محمد، تخیل مقدس و نامقدس در اسطوره ها و افسانه های ایرانی، کتاب ماه هنر، سال چهارم، شماره پیاپی 44و43، فروردین، ویژه هنر عامه (2)، صص 104-108، 1381.
مزداپور، کتایون، «افسانه پری در هزار و یک شب»، شناخت هویت زن ایرانی در گستره پیش تاریخ و تاریخ، به کوشش شهلا لاهیجی و مهرانگیز کار، تهران روشنگران و مطالعات زنان، 1381.
مصفی، ابوالفضل، فرهنگ اصطلاحات نجومی، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۱.
نظامی، الیاس بن یوسف، مخزن الاسرار، تهران، چاپ رستم علی اف، 1374.
نفیسی، نوشین دخت، حضور طبیعت در مجموعه چینی های آبی و سفید آستانه شیخ صفی الدین اردبیلی، تهران، انتشارات فرهنگستان هنر، 1384.
واتسون, الیور، سفال زرین فام ایرانی, ترجمه شکوه ذاکری, تهران، انتشارات سروش, 1382.
واردی، زرین و نظری اصطهبانی، حمیده، بررسی ساختار اسطوره ای در داستان سام نامه، پژوهشنامه زبان و ادب فارسی(گوهر گویا)، سال چهارم، شماره دوم، پیاپی چهارده، تابستان، 102-77، 1389.
ویلسن آلن، جیمز، سفالگری در خاورمیانه از آغاز تا دوران ایلخانی در موزه آشمولین آکسفورد، ترجمه مهناز شایسته فر، تهران، انتشارات مطالعات هنر اسلامی، 1387.
هال، جیمز، فرهنگ نگاره ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی، تهران، انتشارات فرهنگ معاصر، 1380.
 
Fehérvári, Géza, Ceramics of the Islamic World in the Tareq Rajab Museum, Kuwait, 2000.
Khalili, Nasser D., The Timeline History of Islamic Art and Architecture, Worth Press, UK, 2005.
Schneider, Bret: Mediaeval researches from eastern Asiatic sources, vol. 1, London, 1888.
دوره 6، شماره 19
پاییز 1390
صفحه 48-61

  • تاریخ دریافت 09 خرداد 1390
  • تاریخ پذیرش 01 آبان 1390
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1390