فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

تاریخ‌نگاری هنرهای کاربردی ایران بر اساس منابع مکمل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمود اشعاری
استادیار، گروه صنایع‌دستی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران.
10.22070/negareh.2024.18871.3347
چکیده
مقدمه: عوامل آسیب‌زا و زوال‌پذیر بودن بسیاری از آثار هنرهای کاربردی، سبب شده است که مطالعات تاریخی مربوط به این حوزه بیشترین آسیب را ببینند و پژوهش‌های تاریخی و دیرینه‌شناسی مرتبط با این تولیدات با مشکلاتی مواجه شوند. ازاین‌رو، یک پژوهشگر تاریخ، ناگزیر است بازسازی تاریخی چارچوب مطالعاتی خود را با به‌کارگیری ابزارها و روش‌های موازی و مکمل ادامه دهد.
اهداف و سؤال‌ها: هدف این پژوهش، دسته‌بندی منابع مکمل به‌منظور ارائه الگویی برای روشن‌سازی تاریخ‌نگاری هنرهای کاربردی ایران بر اساس منابع مکتوب است. سؤالات پژوهش نیز عبارت‌اند از: 1. هنرهای کاربردی ایران را می‌توان در چه دسته‌بندی از منابع مکمل ‌بازسازی کرد؟ 2. با استفاده از چه الگویی در بازخوانی منابع مکتوب می‌توان تصویر واضح‌تری‌ از وضعیت هنرهای کاربردی در دوره‌های تاریخی ارائه داد؟
روش‌ها: روش تحقیق این پژوهش ازنظر هدف بنیادی - نظری و ازنظر روش، کیفی است. ازنظر شیوة گردآوری اطلاعات، در بخش‌های تاریخی و نظری، پژوهشی کتابخانه‌ای و اسنادی به شمار می‌رود و  تجزیه‌وتحلیل داده‌ها نیز به‌صورت کیفی انجام‌شده است.
یافته‌ها و نتایج: یافته‌های این مطالعه نشان می­دهد که می‌توان منابع را در سه دستة تخصصی، مستقیم و غیرمستقیم طبقه‌بندی کرد و بر این اساس به بازسازی نسبی هنرهای کاربردی ایران دست یافت. اگرچه منابع تخصصی (کتابت و هنرهای وابسته) ازنظر موضوعی محدود هستند، اما نکات ارزشمندی دربارة مباحث نظری هنر، مراکز هنری، نقد و ارزش‌گذاری هنرمندان، مطالعات تطبیقی و مسائل اجتماعی ‌ارائه می‌دهند. در منابع مستقیم، ضمن تکرار ویژگی‌های فوق، به موضوعات متنوع‌تری مانند معماری و تزیینات وابسته، موسیقی، کاشی‌کاری و سفالگری در قیاس با منابع تخصصی پرداخته‌شده است. در بخش منابع غیرمستقیم، با تمرکز بر بسامد واژگان مرتبط با تولیدات هنری و تحلیل کمی و کیفی آن در متون تاریخی و ادبی، معمولاً می‌توان فهرست این تولیدات را از سیاهه مالیات ولایات، غنائم جنگی، صورت ‌وضعیت اموال و نیز منابع منظوم ادبی ‌استخراج کرد. در این بخش، با به‌کارگیری الگویی نظام‌مند شامل ترکیبات توصیفی، تحلیل مفهومی متون و فرضیة همجواری واژگان، می‌توان به اطلاعات کمی و کیفی قابل قبولی از تولیدات هنری دست یافت. 
کلیدواژه‌ها
تاریخ‌نگاری ایران
هنرهای کاربردی
منابع مکمل

عنوان مقاله English

Historiography of Applied Arts of Iran based on Supplementary Sources

نویسنده English

Mahmoud Ashari
Assistant Professor, Department of Handicrafts, University of Science and Culture, Tehran, Iran.
چکیده English

Introduction: Harmful factors in applied arts have caused a lot of information about the evolution of these products and also the surrounding information to be in a halo of ambiguity. The perishability of many such works in terms of the characteristics of the materials used has caused the greatest damage to the body of their historical studies, and this problem has made historical and paleontological studies and researches related to these products face difficulties. The lack of written sources has hidden most of the questions in the field of theoretical research of applied arts. Therefore, a historical researcher should continue the work of historical reconstruction of their body of study with parallel and complementary tools and methods. The necessity of this type of research is in the direction of creating resources, extracting the dark spots of the applied arts of Islamic Iran and authenticating production works related to this border and landscape.
Purposes & Questions: Classification of complementary sources to create a model in order to clarify the historiography of applied arts of Iran based on written sources is one of the goals of this research. The research questions are:  1- In what classification can Iran's applied arts be reconstructed from complementary sources? 2- What pattern can be used in re-reading written sources to provide a clearer picture of the state of applied arts in historical periods?
Methods: The research method in the present research is based on the objective, fundamental and theoretical research, and in terms of method, it is a qualitative research, and in terms of the method of gathering information, both in the historical and theoretical parts, it is considered a library and documentary research. Data analysis has also been conducted qualitatively.
Findings & Results: The results of this study show that the supplementary sources classified in this research, focusing on historical written sources, have the ability to extract important points from the obvious and hidden angles of this type of production. In response to the first question, it can be said that specialized sources, direct sources and indirect sources are classifications that can be designed on the basis of which the relative reconstruction of Iran's applied arts can be achieved. Despite the limitations of subject matter in specialized sources due to the focus on the field of writing and related arts, valuable points about the theoretical issues of art and art schools and centers, criticism and evaluation of some artists, comparative study and comparison between artists, explanation of primary materials and some related tools, introduction of royal libraries and description of their activities, description of social and surrounding issues of artists are presented. And dealing with the personal and individual aspects of artists can be presented.
In direct sources, the same features are repeated, in addition to the fact that the subject limitation is wider compared to specialized sources. Painting, architecture and related decorations, music, tiling, pottery and artists, traditional textiles, performing arts, etc. are some of the subjects that can be addressed. In the first two parts of the historiography, most of the cases are based on the artist and the relationship between master and student.
On the other hand, the topics addressed in the field of artists' criticism, comparison of artists, sacred origin of art, social issues and angles of artists, etc. - in addition to the inherent characteristics of reflecting the evolution of artists in these two sources; they have the ability to classify the theoretical topics of art based on local sources. In the classification of indirect sources, since the frequency and abundance of words related to artistic products and their quantitative and qualitative analysis in historical and literary sources are of interest; the list of desired products is usually from the list of provincial taxes, war spoils, statements of property status, mention of gifts, mention of observations, mention of import and export, poet's use of words related to poetic analogy in the sources of literary poems.
In response to the second question, it can be said that in reconstructing the history of applied arts based on historical written sources, the researcher should accurately identify the historical and literary books in terms of credibility, informational capabilities, and the qualitative and quantitative frequency of the desired specialized vocabulary. The researcher should first extract and classify the relevant words and then analyze those words based on a predetermined pattern. In the qualitative analysis of texts, the researcher usually interprets the content of textual data through systematic classification processes or the design of known patterns. In this section, the extracted content is examined through a systematic classification process. According to the model of systematic classification, by analyzing words in the form of descriptive combinations, conducting conceptual analysis of texts with the aim of valuing products, and applying the hypothesis of vocabulary contiguity, more complete information about the subjects in the field of artistic products can be obtained.
 

کلیدواژه‌ها English

Iranian historiography
Applied arts
Supplementary sources
آژند، ی. (1385). محمد سیاه‌قلم و غیاث‌الدین محمد نقاش. مطالعات هنرهای تجسمی، (۲۴)، ۳۸-۴۵. https://www.noormags.ir/view/fa
آژند، ی. (1386). کمال‌الدین بهزاد. امیرکبیر. https://www.gisoom.com/book/1434518
ابن حوقل، الف. (1345). صوره الارض (ج. شعار، مترجم). بنیاد فرهنگ ایران. https://noorlib.ir/book/view/11419?viewType=pdf
ابن مسکویه، ا. ب. م. (۱۳۷۶). تجارب الأمم (ع. ن. منزوی، مترجم). توس. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Mon
اشپولر، ب. (1380). تاریخ‌نگاری در ایران (ی. آژند، مترجم). گستره. https://noorlib.ir/book/info/140925
اشعاری، م. (1399). بازسازی تاریخ و جغرافیای هنرهای کاربردی ایران بر اساس منابع مکتوب در سده‌های نخستین هجری با تکیه بر فرش دستباف. نگره، ۱۵(۵۳)، ۵۳۵-۲۳. https://doi.org/10.22070/negareh.2020.1168
افندی، م. ع. (1369). مناقب هنروران (ت. هاشم‌پور سبحانی، مترجم). سروش. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Mana
بیهقی، ا. (۱۳۷۱). تاریخ بیهقی (ا. فیاض، مصحح). دنیای کتاب. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Beyhagi
پورابریشم، ا.، و فربود، ف. (1390). ماهیت دیبای شوشتر از منظر منابع مکتوب (خاستگاه، مراکز تولید، نقش و کاربرد. هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، ۳(۴۵)، 53-62. https://jfava.ut.ac.ir/article_23318.html?lang=fa
تاریخ سیستان. (1366). (م. بهار، محقق). کلاله‌ی خاور. https://noorlib.ir/book/view/02221?pageNumber=-2&viewType=pdf
ترکمان منشی، الف. (۱۲۷۶). تاریخ عالم‌آرای عباسی. دارالطباعة آقا سید مرتضی. https://noorlib.ir/book/info/41536
حافظ ابرو، ع. (۱۳۸۰). زبده التواریخ (ک. ح. سید جوادی، مصحح). میراث مکتوب. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Hafez
حدود العالم من المشرق الی المغرب. (1362). (به کوشش منوچهر ستوده، ویراستار) (ویرایش ۲). طهوری. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Hudud
خواندمیر، غ. ب. ه. (1372). مآثر الملوک (م. محدث). رسا. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Maaser
خواندمیر، غ. ب. ه. (1380). تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر (م. دبیر سیاقی، مصحح). خیام. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Habib
خواندمیر، غ. ب. ه. (حدود قرن 10 هجری/16 میلادی). نامۀ نامی (نسخه خطی به شمارة 3411 ). مجموعه نسخ خطی، کتابخانـۀ مرکـزی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
دنیاری، س.، و دل آشوب، ه. (1395). بررسی جایگاه علم و هنر در دربار امیر تیمور گورکانی. جندی‌شاپور، ۲(۵)، (بهار)، ۵۸- ۷۷. https://ensani.ir/fa/article/362318
راکسبرو، د. جِ. (۱۳۸۶). دیباچه‌های مرقعات: نخستین تاریخ‌نامه‌های هنر ایران (ع. آقاجانی، مترجم). گلستان هنر،  ۳(۱)، ۱۰۷- ۱۲۴. https://golestanehonar.ir/browse.php?a_id=105&sid=1&slc_lang=fa
سنگاری، الف.، و نریمانی،‌ م. (1396). تاریخ‌نگاری و تاریخ‌پژوهشی در تعامل با متون مکتوب ادبی. تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام، ۸(۱۵)، ۹۱- ۱۱۸. https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_7183.html
طبری، م. ج. (۱۳۷۵). تاریخ طبری (الف. پاینده، مترجم). اساطیر. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Tabari
عطارزاده، ع. (1396). واکاوی زمینه‌های مطالعه صنایع‌دستی در متون کهن دوره اسلامی. نگره، ۱۲(۴۱)، ۳۱-۴۱. https://doi.org/10.22070/negareh.2017.485
قرآن کریم (م. م. فولادوند، مترجم). (1390). نشتا.
قطبی اهری، الف. (1389). تواریخ شیخ اویس (الف. افشار، مصحح). ستوده. https://asmaneketab.ir/product
قیومی بیدهندی، م. (1387). باغ‌های خراسان در تاریخ بیهقی. صفه، ۱۷(۱)، ۵- ۲۸. https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100055.html
قیومی بیدهندی، م. (1388). سخنی در منابع مکتوب تاریخ معماری ایران و شیوه جستجو در آن‌ها. گلستان هنر، ۵(۱)، ۵- ۲۰. http://golestanehonar.ir/article-1-228-fa.html
قیومی بیدهندی، م.، و گلدار، ف. (1394). تاریخ هنر بر محور هنرمند در دوجهان. مطالعات تطبیقی هنر، ۵(۹)، ۱- ۱۲. https://mth.aui.ac.ir/article-1-116-fa.html
کشاورز قاسمی، ز. (1388). عصر مغولان آغاز دوره‌ای نوین در تاریخ ایران. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، (۱۳۱)، 129- ۱۳۲. https://www.magiran.com/paper/629871
گردیزی، ع. (۱۳۶۳). تاریخ گردیزی (ع. حبیبی، محقق). دنیای کتاب. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Gord
لسترینج، گ. (13۷۷). جغرافیای تاریخی سرزمین‏هاى خلافت شرقى: بین‌النهرین، ایران و آسیای مرکزی از زمان فتوحات مسلمین تا ایام تیمور (م. عرفان، مترجم). علمی و فرهنگی. https://mawlana.info1377 (نسخه اصلی منتشرشده در ۱۹۰۵).  
مایل هروی، ن. (۱۳۷۲). کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Najeb
مقدسی، م. الف. (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم (ع. ن. منزوی، مترجم). کومش. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Moghadas
ملائی توانا، ع. (1386). درآمدی بر روش‌های پژوهش در تاریخ. نشر نی. https://fidibo.com/book/3626
منشی قمی، ق. م.. (1383). گلستان هنر (الف. سهیلی خوانساری، مصحح). فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران. https://www.iranketab.ir/book/98654-golestan-e-honar
ناصرخسرو، الف. (۱۳۶۶). سفرنامه ناصرخسرو (م. غنی‌زاده سلماسی، مصحح). انتشارات محمودی. https://digibookshahr.com/product
نوایی، الف. ع. (۱۳۶۳). تذکرة مجالس النفائس (ا. ا. حکمت، مصحح). کتابخانه منوچهری. https://fa.wikinoor.ir/wiki/11
یزدی، ش. ع. (۱۳۸۷). ظفرنامه (س. میرمحمّدصادق و ع. نوایی، مصححان). مجلس شورای اسلامی، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد. https://fa.wikinoor.ir/wiki/1387
Ashari, M. (2020). Reconstruction of the history and geography of Iranian applied arts based on written sources in the first centuries of hegira by relying on handmade carpet. Negareh Journal, 15(53), 5-23. https://doi.org/10.22070/negareh.2020.1168 [In Persian].
Azhand, Y. (2006). Mohammad Siah-Qalam va Ghiyath al-Din Mohammad Naqqash. Motale'at-e Honarhaye Tajasomi, (24), 38-45. https://www.noormags.ir/view/fa [In Persian].
Azhand, Y. (2007). Kamal al-Din Behzad. Amirkabir. https://www.gisoom.com/book/1434518 [In Persian].
Bayhaqī, A. (1992). Tārīkh-i Bayhaqī (A. Fayyāḍ, Ed.). Dunyā-yi Kitāb. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Beyhagi [In Persian].
Donyari, S., & Delashoof, H. (2016). Barresi-ye Jāygāh-e Elm va Honar dar Darbār-e Amīr Teymur Gūrgānī [Investigation of the position of science and art in the court of Amir Timur Gurkani]. Jundi Shapur, 2(5), 58-77. https://ensani.ir/fa/article/362318 [In Persian].
Effendi, M. (1990). Manāqib-i Honarvarān (T. Hashempour Sobhani, Trans.). Soroush.https://fa.wikinoor.ir/wiki/Mana [In Persian].
Gardīzī, A. (1984). Tārīkh-i Gardīzī (A. Habibi, Ed.). Dunyā-yi Kitāb. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Gord [In Persian].
Hafez Abru, A. (2001). Zubdat al-Tawārīkh (K. H. S. Javadi, Ed.). Mirath-e Maktub. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Hafez [In Persian].
Ḥaydar Mīrzā Dughlat, M. (2004). Tārīkh-i Rashīdī (A. Ghafārī-Fard, Ed.). Markaz-i Nashr-i Mīrāth-i Maktūb. https://noorlib.ir/book/info/10659 [In Persian].
Hudud al-Alam min al-Mashriq ila al-Maghrib. (1983). (M. Sotoudeh, Ed.) (2nd ed.). Tahouri. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Hudud [In Persian].
Ibn Hawqal, A. (1966). Ṣūrat al-Arḍ (J. Sha'ar, Trans.). Bonyad-e Farhang-e Iran. https://noorlib.ir/book/view/11419?viewType=pdf [In Persian].
Ibn Miskawayh, A. B. M. (1997). Tajārib al-Umam [Experiences of Nations] (A. N. Manzavi, Trans.). Toos. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Mon [In Persian].
Keshavarz Ghasemi, Z. (2009). The Mongol era: the beginning of a new period in Iranian History. Ketab-e Mah-e Tarikh va Joghrafia, (131), 129-163. https://www.magiran.com/paper/629871 [In Persian].
Khandamir, G. B. H. (1993). Maʼāsir al-Mulūk [Monuments of Kings] (M. Mohaddes, Ed.). Rasa. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Maaser [In Persian].
Khandamir, G. B. H. (2001). Tārīkh-i Ḥabīb al-Siyar fī Akhbār-i Afrād-i Bashar [The Beloved's History in the Accounts of the People] (M. Dabir Siyaqi, Ed.). Khayyam. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Habib [In Persian].
Khandamir, G. B. H. (ca. 16th century CE/10th century AH). Nāmah-ʼi Nāmī (Manuscript No. 3411). Manuscript Collection, Central Library of University of Tehran, Tehran, Iran. [In Persian].
Le Strange, G. (1998). The lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Aria from the Moslem Conquest to the Time of Timur (M. Erfar, Trans.). Elmi va Farhangi Publications. https://mawlana.info1377 (Original work published 1905). [In Persian].
Mayel Heravi, N. (1993). Kitāb-ārā’ī dar Tamaddun-i Islāmī [Book Design in Islamic Civilization]. Astan Quds Razavi, Bonyad-e Pazhouhesh-haye Eslami. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Najeb [In Persian].
Mollā’i Tavānā, A. (2007). Darāmadi bar Ravashhā-ye Pazhūhesh dar Tārīkh [An Introduction to Research Methods in History]. Nashr-e Ney. https://fidibo.com/book/3626 [In Persian].
Munshī Qumī, Q. M. (2004). Gulistān-i Hunar [The Rose Garden of Art] (A. Soheili Khansari, Ed.). Farhangestan-e Honar-e Jomhoori-e Eslami-e Iran. https://www.iranketab.ir/book/98654-golestan-e-honar [In Persian].
Muqaddasī, M. A. (1982). Aḥsan al-Taqāsīm fī Maʿrifat al-Aqālīm [The Best Divisions for Knowledge of the Climates] (A. N. Manzavi, Trans.). Komesh. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Moghadas [In Persian].
Nasir Khusraw, A. (1987). Safarnāmah-i Nāṣir Khusraw [Nasir Khusraw's Travelogue] (M. Ghanizadeh Salmasi, Ed.). Mahmudī Publications. https://digibookshahr.com/product [In Persian].
Nava'i, A. A. (1984). Tadhkirat Majālis al-Nafā’is [Memoirs of the Assemblies of Rareties] (A. A. Hekmat, Ed.). Ketabkhaneh-ye Manuchehri. https://fa.wikinoor.ir/wiki/11 [In Persian].
Pourabrisham, E., & Farbod, F. (2011). Diba-ye-Shushtary through writings (Origins, production centers, patterns and their usage). Journal of Fine Arts: Visual Arts, 3(45), 53-62. https://jfava.ut.ac.ir/article_23318.html?lang=en [In Persian].
Qayyoomi Bidhendi, M., & Goldar, F. (2015). The History of art based on the artist in two worlds: The beginning of art history in the West and Iran. Scientific Journal of Motaleate-e Tatbiqi-e Honar, 5(9), 1-12. https://mth.aui.ac.ir/article-1-116-en.html [In Persian].
Qayyoomi, M. (2008). Gardens of Khurasan in Beyhaqi’s History. Soffeh, 17(1), 5-28. https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100055.html?lang=en [In Persian].
Qayyoomi, M. (2009). Okhani dar Manābe'-e Maktūb-e Tārīkh-e Me'mārī-ye Īrān va Shīveh-ye Jostojū dar Ānhā. Golestān-e Honar, 5(1), 5-20. http://golestanehonar.ir/article-1-228-fa.html [In Persian].
The Qur'an (M. M. Fouladvand, Trans.). (2011). Nashta. [In Persian].
Qutbī Ahrī, A. (2010). Tawārīkh-i Shaykh Uwais [Chronicles of Shaykh Uwais] (I. Afshār, Ed.). Sotoudeh. https://asmaneketab.ir/product [In Persian].
Roxburgh, D. J. (2007). Dībāchih’hā-yi Muraqqa‘āt: Nukhostīn Tārīkh-Nāmah’hā-yi Hunar-i Īrān [Prefaces to Albums: The First Historiographies of Iranian Art] (A. Aghajani, Trans.). Golestān-e Honar, 3(1), 107-124. https://golestanehonar.ir/browse.php?a_id=105&sid=1&slc_lang=fa [In Persian].
Sangari, E., & Narimani, M. (2017). Literature’s role in Historiography and Historic research. Journal of Iranian Islamic Period History, 8(15), 91-118. https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_7183.html?lang=en [In Persian].
Shatiri Vayqan, A. (2020). Barresi-ye Sakhtār-e Bāgh’hā-ye Īrānī [Investigation of the Structure of Iranian Gardens]. Me'mari-ye Sabz (Green Architecture), 6(2), 45-65. http://greenarchitecture.ir/post.aspx?id=646 [In Persian].
Spuler, B. (2001). Tārīkh Nigārī dar Īrān [Historiography in Iran] (Y. Āzhand, Trans.). Gostareh. https://noorlib.ir/book/info/140925 [In Persian].
Ṭabarī, M. J. (1996). Tārīkh-i Ṭabarī [History of Tabari] (A. Payandeh, Trans.). Asatir. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Tabari [In Persian].
Tārīkh-i Sīstān. (1987). (M. Bahār, Ed.). Kalāleh-ye Khāvar. https://noorlib.ir/book/view/02221?pageNumber=-2&viewType=pdf [In Persian].
Turkman Munshi, A. (1859). Tārīkh-i ‘Ālam-ārā-yi ‘Abbāsī [The World-Adorning History of Abbas]. Dar al-Tiba'a Aqa Sayyid Murtaza. https://noorlib.ir/book/info/41536 [In Persian].
Yazdī, Sh. A. (2008). Ẓafarnāmah [Book of Victories] (S. Mirmohammadsadeq & A. Nava'i, Eds.). Majles-e Showra-ye Eslami, Ketabkhaneh, Muzeh va Markaz-e Asnad. https://fa.wikinoor.ir/wiki/1387 [In Persian].
فصلنامه نگره
دوره 20، شماره 75
پاییز 1404
صفحه 170-193

  • تاریخ دریافت 15 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 18 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 18 فروردین 1404