فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

گونه‌شناسی هنر جلدسازی در دوران صفویان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه صنایع دستی و پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
10.22070/negareh.2007.5291
چکیده
در فرهنگ و تمدن ایران بزرگ- به ویژه در دوران اسلامی- جلدسازی به عنوان یکی از شاخه‌های مهم هنر کتاب‌آرایی و کتاب‌سازی، از موضوعات ثمربخش تاریخ تمدن عالم اسلام محسوب می‌شود که توانسته با نفوذ معنوی خود حتی در تاریخ تمدن جهان تأثیر به سزایی بگذارد. دوره‌ی صفویه در میان دولت‌های اسلامی ایران، یکی از فرصت‌های طلایی و توانمند در جهت رشد و شکوفایی هنر کتاب‌آرایی - به خصوص تجلید- است. شکوفایی شیوه‌های تجلید گذشته، خلق روش‌های جدید و نیز تنوع فراوان در کاربرد مصالح گوناگون و طرح‌های بدیع در جلدسازی، برتری کیفی جلد کتاب‌ها و نسخه‌های این دوره بر دوره‌های قبل از خود را دو چندان کرده است. در این مقاله ضمن بیان جایگاه تجلید در دوره‌ی صفویان ایران از دیدگاه‌های مختلف، گونه‌ها و فنون تجلید این دوره، به همراه طرح‌ها، مواد و ابزار مورد استفاده، در قالب طبقه‌بندی علمی، مورد بررسی قرار گرفته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Typology of the Bookbinding Art in Safavid Period

نویسنده English

Mostafa Rostami
Research in Art Department, Faculty of Art & Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

Bookbinding as one of important fields
of the bibliopegy and bookmaking art
is from the subjects of useful of the
civilization history of Islam world on
culture and Great Iran Civilizationespecially
Islamic period. Also the
bookbinding has could to impress a lot
on world civilization history by itself spiritual influence. The Safavid period in
between the Islamic governments of Iran is one the opportunities of very valued
for growth of the bibliopegy art-especially the bookbinding. Some specialties as
growth of the past bookbinding methods, to create of the new methods and also
more variety in use of different materials and new design in bookbinding has
caused that superiority and costliness of the bookbindings and manuscripts of this
period become as many toward periods of before its. In this article, condition of the
bookbinding in Safavid period from the different viewpoints explained, and also
the bookbinding types and techniques of this period, enclosed designs, materials
and tool of the useable studied in the form of the scientific classification.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Art
Bookbinding
Safavid
Materials and Tool
Technique
Design
احسانی، محمد تقی، جلدها و قلمدان‌های ایرانی، چاپ اول، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۸.
افشار، ایرج، رساله‌های جلدسازی (صحافی)، صحافی سنتی، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، شماره ۲۴، مهر ۱۳۵۷.
افشار، ایرج، رساله‌های جلدسازی (صحافی) مجله فرهنگ ایران، شماره ۱۶ و ۱۷، ۱۳۴۹.
افشار، ایرج، صحافی از نگاه فرهنگ و تاریخ، صحافی سنتی، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، شماره ۲۴، مهر ۱۳۵۷.
افشار، ایرج، صحافی سنتی، مجموعه پانزده گفتار و کتابشناسی درباره وراقی، صحافی، وصالی، مجلدگیری از یادگارهای هنر ایرانی و اسلامی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۷.
بادرامپور، کبری، صحافی، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ۱۳۶۶.
برند، باربارا، هنر تذهیب و جلدهای اسلامی در ایران، ترجمه: داریوش کریمی، فصلنامه هنر، شماره ۲۶، پاییز ۱۳۷۳.
پوپ، آرتور اپهام، اکرمان فیلیپس، شرودر اریک، شاهکارهای هنر ایران، اقتباس و نگارش پرویز ناتل خانلری، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه با همکاری مؤسسه انتشاراتی فرانکلین، تهران، اردیبهشت ۱۳۳۸.
۱۳۴۸، خوش‌نویس‌زاده، هنرمندی چیره‌دست در سوخت، هنر و مردم، شماره ۸۲.
دال، سوند، تاریخ کتاب از کهن‌ترین دوران تا عصر حاضر، ترجمه: محمد علی خاکساری مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۳۷۲.
دیماند، س.م، راهنمای صنایع دستی، ترجمه: عبداله فریار، علمی و فرهنگی تهران، چاپ دوم با تجدید نظر، ۱۳۶۵.
رستمی، مصطفی، مقواگری در تاریخ تجلید تمدن اسلامی، گنجینه اسناد (فصلنامه تحقیقات تاریخی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران)، سال یازدهم، شماره پیاپی ۴۱ و ۴۲، تهران، بهار و تابستان ۱۳۸۰.
رستمی، مصطفی، روش‌های ساخت و کاربرد مقوا، در هنرهای اسلامی ایران، گنجینه اسناد فصلنامه تحقیقات تاریخی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سال دوازدهم، شماره پیاپی، ۴۵ و ۴۶، بهار و تابستان ۱۳۸۱.
رستمی، مصطفی، فن‌شناسی تاریخی مقواهای مورد استفاده در تجلید، هنرنامه، دانشگاه هنر، سال سوم، شماره ۹، زمستان ۱۳۷۹.
رعنا حسینی، کرامت، جلد روغنی، مجله موزه‌ها، سال اول، شماره ۳ و ۴، خرداد و تیر ۱۳۶۰.
ریشار، فرانسیس، جلوه‌های هنر پارسی، ترجمه ع. روح بخشان، تهران، انتشارات هنر، چاپ اول، ۱۳۸۳.
صبا، محسن، جلدهای ایرانی، هنر و مردم، شماره ۴۹، آبان ۱۳۴۹.
صدری، ابراهیم، صحافی، ترجمه یثرب الملوک منصوری، ثبت شده در کتابخانه ملی ایران، تهران، ۱۳۴۲.
طاهری، عراقی، احمد، استادان جلدسازی، صحافی سنتی، گردآوری ایرج افشار، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، شماره ۲۴، مهر ۱۳۵۷.
عالی افندی، مصطفی، مناقب هنروران، ترجمه توفیق سبحانی، تهران، سروش، چاپ اول، ۱۳۶۹.
مایل هروی، غلامرضا، لغات و اصطلاحات فن کتابسازی، تهران، ۱۳۵۳.
مایل هروی، نجیب، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، تابستان ۱۳۷۲.
هالدین، دانکن، صحافی و جلدهای اسلامی، ترجمه هوش آذر آذرنوش، تهران، سروش، چاپ اول، ۱۳۶۶.
هولت، ریبر.ک و استراپ، ا. در، صحافی آسان (اصول صحافی به زبان ساده در قالب کلمات و تصاویر)، ترجمه از دانمارکی آنتونی هاپکینسون، ترجمه مهرداد نیکنام، تهران، انتشارات دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، چاپ اول، پاییز ۱۳۷۶.
 
Aga-Oglu, M, Persian bookbindings of the Fifteenth century, Ann Arbor.
Arnold, Sir TW and Grohmann, A, The Islamic book, London, 1929.
Brassington, W.S., A history of the art of bookbinding, 1884.
Encyclopedia Britannica, Book 3 (Bookbinding), The University of Chicago, Vol. 24, Printed in the USA, 1973.
Garswell, John and Petherbridge, Guy, Islamic bindings bookbinding, hicago, 1891.
Haldane, D, Islamic bookbinding, 1983.
Lacquer, An international history and collector's guide, The Crowood Press, 1984.
Mez, A, Die renaissance des Islams (Heidelberg), 1922.
Peterson, Theodore C, Early Islamic bookbindings and their coptic relations, Ars orientalis 1, 1954.
Pope, A.U, A survey of Persian Art, Vol. 5, 1977.