فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

نقش جهان، نقش کیهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هئیت علمی دانشکده هنر دانشگاه شاهد ، تهران، ایران.
2 مدرس دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز و دانشجوی دکتری پژوهش هنر دانشگاه تربیت مدرس
10.22070/negareh.2007.5289
چکیده
میدان نقش جهان قوی‌ترین و دقیق‌ترین بیان ترکیب فضایی معماری دوره‌ی صفویه است. حضور مسجد شاه در کل ضلع جنوبی میدان آن چنان استوار و قاطع است که سلطه خود را در قلمرو فضای ویژه‌ای به کار بسته است و تشخصی پر معنا به کل مجموعه می‌دهد. این وحدت با استفاده از روابط هندسی دقیق و شبکه‌ای سنجه‌ای (مدولار) در طراحی مجموعه به دست آمده است. هندسه‌ای بی شک فلسفی و کیهانی که کشف آن آغاز شناخت مجدد فلسفه معماری ایران است. روش پردازشی این تحقیق، پژوهش در نمادهای موجود در میدان است و همچنین جستجو و یافتن ارتباط هندسی که میان نمادها و اجزا میدان وجود دارد. با این پیش فرض که روابطِ هندسی دقیق و بی‌بدیلی در فضای معماری قدیم ایران مستتر است. مقایسه محتوایی بین نمادهای موجود در میدان و تناسبات هندسی همان فضا، موجب یافتن ارتباط منطقی میان این دو (نمادها و ساختار هندسی) می‌شود. کشف هندسه پنهان محیط بر میدان دو نکته را ثابت می‌کند که: یک، استفاده از سنجه‌ای (مدولی) که بر اساس فلسفه ساخت فضا در معماری قدیم ایران بوجود آمده و سعی در یکدست کردن و یکپارچه ساختن فضای خلق شده دارد؛ دو، فضای نامبرده با ایجاد ارتباط ساختاری مدلل (میان نمادهای کیهانی و روابط هندسی استفاده شده) نظامی فضایی را به وسیله‌ی هندسه‌ای کیهانی پایه گذاشته است. حاصل این کنکاش از طریق بیان معمارانه (به صورت نقشه) تنظیم شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Cosmic Context , Naghsh-e-Jahan

نویسندگان English

Habibollah Ayatollahi 1
Maryam kamyar 2
1 Associate Professor, faculty of art, shahed university, Tehran, Iran.
2 m
چکیده English

Naghsh-e-Jahan square is the strongest and most
exact spatial composition in the recent Iranian
architecture. The appearance of Msjed Shah on
the south part of the square is so definite and firm
that has enforced its authority and dominance
in a special spatial territory and has given
meaningful personification to the collection.
This unity is obtained by implementation of
exact geometric relations in designing the collection. Obviously, a philosophical
and cosmic geometry whose discovery is the start of new recognition of Iranian
architectural philosophy.
Processing method is a research in signals and symbols and investigation in
geometrical cohesion and consistency of such signals and symbols, with surety
concerning the basis of spatial geometric relations in the ancient architecture of
Iran and thematic comparison of symbols and relations existing in the space.
Discovery of the hidden geometry of the environment on the square proves that
using a module that is created based on ancient Architectural spatial philosophy of
Iran, tries to have a great impact on human and existing relations in the space at the
presence of cosmic symbols and well-reasoned mathematical relations.

کلیدواژه‌ها English

Iran Architecture
Safavid
Space
Geometry
Architectural philosophy
Module
Nagsh-e-Jahan
Isfahan
بزرگ نیا، زهره، معماران ایران از آغاز دوره اسلامی تا پایان دوره قاجار، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، ۱۳۸۳.
پیر نیا، محمد کریم، آشنایی با معماری اسلامی ایران، تدوین: غلامحسین معماریان تهران، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۲.
پیر نیا، محمد کریم، سبک‌شناسی معماری ایران، تدوین: غلامحسین معماریان، تهران، معمار، تهران، چاپ چهارم، ۱۳۸۳.
توسلی، محمود و بنیادی، ناصر، طراحی فضای شهری، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات شهر سازی و معماری ایران، ۱۳۷۱.
حبیبی، سید محسن، از شار تا شهر، تهران، دانشگاه تهران، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۸.
سلطان زاده، حسین، فضاهای شهری در بافت‌های تاریخی ایران، نشر دفتر پژوهش‌های فرهنگی، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۲.
شوالیه، ژان و گرابران، آلن، فرهنگ نمادها، ترجمه: سودابه فضائلی، تهران، جیحون، ۱۳۸۴.
شیخ بهایی، بهاالدین محمد عاملی، کشکول، ترجمه: بهمن رازانی، تهران، زرین، ۱۳۸۲.
عالمی، مهوش، باغهای شاهی عهد صفوی، مجله معماری و شهرسازی، شماره ۴2، ۴3، دوره هفتم، خرداد ۱۳۷۷.
غلوم بیک، لیزا، الگوهای شهری اصفهان پیش از صفویه، مجله معماری و شهرسازی، شماره ۴2، ۴3، دوره هفتم، خرداد ۱۳۷۷.
گدار، آندره، هنر ایران، ترجمه: بهروز حبیبی، تهران، دانشگاه ملی ایران، تهران، ۱۳۵۸.
لولر، رابرت، هندسه مقدس فلسفه و تمرین، ترجمه: هایده معیری، تهران، نشر موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۸.
ماهر النقش، محمود، کاشی و کاربرد آن، سمت، تهران، ۱۳۸۱.
محمد حسین بن خلف تبریزی متخلص به برهان، برهان قاطع، به اهتمام دکتر محمد معین، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲.
ملازاده، کاظم و محمدی، مریم، بناهای عام‌المنفعه، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۹.
میر فندرسکی، محمد امین و همکاران، گزارش و نتایج مطالعات طرح ساماندهی میدان نقش جهان، مشاور، شماره ۳۰۲۰۲۲۱۳ سازمان میراث فرهنگی تهران، اسفند ۲۵۳۶.
هیلن براند، رابرت، معماری اسلامی، ترجمه: ایرج اعتصام، تهران، شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، ۱۳۷۷.
مجموعه نقشه‌های بناهای تاریخی ایران، نقش عجب، نشر مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی، تهران، ۱۳۸۲.
کتاب‌هایی که برای درک بهتر این مقاله می‌توان به آن‌ها مراجعه کرد:
الیاده، میرچا، اسطوره رویا راز، ترجمه: رویا منجم، تهران، علم، چاپ سوم، ۱۳۸۲.
پروچازکا، امجد بهو میل، معماری مساجد جهان، ترجمه: حسین سلطان‌زاده، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۳.
پوپ، آرتور، معماری ایران، ترجمه: غلامحسین صدری افشار، تهران، فرهنگان، ۱۳۷۳.
سلطان‌زاده، حسین، فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۷۲.
فضائلی، سودابه، فرهنگ غرایب، افکار، تهران، ۱۳۸۴.
گنون، رنه، معانی رمز صلیب، ترجمه: بابک عالیخانی، تهران، سروش، ۱۳۷۴.
یونگ، کارل گوستاو، انسان و سمبول‌هایش، ترجمه: محمود سلطانیه، تهران، جامی، چاپ سوم، ۱۳۸۱.
مآخذ تصاویر
تصویر ۱، مجله معماری و شهرسازی، شماره ۴2، ۴3، دوره هفتم، خرداد ۱۳۷۷، ص ۷.
تصویر ۲، نقشه پایه از: مجموعه نقشه‌های بناهای تاریخی ایران، نقش عجب، نشر مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی.
طرح ترسیم تناسبات هندسی از نویسنده.
تصویر ۳، 4، 6، 7، 8، ۱۰ نقشه پایه از: مجموعه نقشه‌های بناهای تاریخی ایران، نقش عجب، نشر مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی، طرح ترسیم تناسبات هندسی از نویسنده.
تصویر ۵، نقشه پایه از: پیرنیا، محمد کریم، سبک‌شناسی معماری ایران، ص ۲۹۵، طرح تناسبات هندسی از نویسنده.
تصویر ۹، طرح ترسیم تناسبات هندسی از نویسنده.
تصویر ۱۱:
Frishman, Martin & Uddin khan, Hasan “THE MOSQUE”  Thames & Hudson Ltd, London, 1994, page 118.
تصویر ۱۲ الف:
Frishman, Martin & Uddin khan, Hasan “THE MOSQUE”  Thames & Hudson Ltd, London, 1994, page 137.
تصویر ۱۲ ب، هنر ایران در دوره ماد و هخامنشی، رمان گیرشمن، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۷۱، ص ۱۱.
تصویر ۱۲ ج و د، هنر شیعی، مهناز شایسته‌فر، انتشارات موسسه مطالعات هنر اسلامی، ۱۳۸۴، صص ۱۱۵ و ۵۹.
تصویر ۵، کاشی‌های اسلامی، ونیتیا پورتر، ترجمه: مهناز شایسته‌فر، انتشارات موسسه مطالعات هنر اسلامی، ۱۳۸۰، ص ۵۷.