فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

مفاهیم مرتبط با نماد شیر در هنر ایران باستان تا دوران ساسانی در مقایسه‌ای تطبیقی با هنر بین‌النهرین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه گرافیک، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت،گیلان، ایران
10.22070/negareh.2008.5195
چکیده
در این مقاله مفاهیم مرتبط با نماد شیر در هنر ایران باستان و هنر بین‌النهرین بررسی شده است. شیوه تحقیق تطبیقی- تحلیلی و به روش کتابخانه‌ای است. هدف تحقیق جست‌وجوی مفاهیم و کهن الگوهای تصویرگری شیر در هنر ایران باستان است. به سبب تاکید بر الگو بودن این صورت‌ها در دنیای کهن، مشابه این طبقه‌بندی در هنر بین‌النهرین نیز بیان شده است. آثار موجود بر اساس هشت الگوی اصلی طبقه‌بندی و مفاهیم مشترک نماد شیر بیان گردیده است. بر این اساس شیر به عنوان نشانه باروری و زندگی همراه با الهه‌گان مونث و خدایان بوده و از صورت‌های فلکی کهن می‌باشد که نشانه اعتدال بهاری است. در صحنه‌های شکار، مفهوم غلبه بر نیروهای مخرب و چرخش فصول دیده می‌شود. شیر همواره محافظ معبد و درخت زندگی است. حضور این سمبل به صورت ماسک در مراسم آیین مهرپرستی و ستایش خورشید با مفهوم عجین شدن با خدایان و الگوی ملبس بودن پزشکان و خدایان به پوست شیر با تاکیدی بر مفهوم دفع شر و منشا خیر است. قرار گرفتن این نماد بر روی ظروف، سلاح‌ها و نذورات معابد و گورها با معنای حفاظت است. شیر به شکل تلفیقی مفهومی برابر با حفاظت از شر و مظهریت قدرت و قهر الهی را در بردارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Continuation of Life of Ancient Sphinxes and Harpeys in the Art of Islamic Era

نویسنده English

Hossein Abeddoost
Graphic Group, Faculty of Arts and Architecture, University of Guilan, Rasht, Guilan, iran
چکیده English

The present analysis studies the
images of sphinxes and harpeys
in the Ancient World and searches
for the definitions related. Then
it propounds the presence of this
symbol in the art of Islamic Era and
describes the related definitions.
Further, it expresses expansion of
astronomical activities as the factor
effective on manifestation of such
symbols in 6th, 7th, 8th centuries
(lunar calendar).
Sphinxes are considered by the
Ancient World as the protectors
of the temples and even as gods.
Harpeys are creatures combined of the head of man and the body of bird which
takes in the ancient world the soul of the dead to the other world. Such creatures
appeared in the Islamic Era on the metal dishes and potteries, so that in 6th, 7th,
8th centuries, they are the most common images available on the potteries. It is
obvious that such symbols are closely related in the Islamic era with the definition
of grace and fertilization, and expansion of astronomical activities in the 3rd and 4th
centuries and later in Iran and writing the book: Constellations by Abdol Rahman
Alsoufi, the way was paved for emergence of such creatures on the works of art.

کلیدواژه‌ها English

Sphinxes
Harpeys
Art
Ancient
Islamic Era
اتینگهاوزن، ریچارد و احسان یارشاطر، اوج‌های درخشان هنر ایران، هرمز عبداللهی و رویین پاکباز، نشر آگاه، تهران، ١٣٧٩.
اولانسی، دیوید، پژوهشی نو در منشا میتراپرستی، مریم امینی، چاپ دوم، نشر چشمه، تهران، ١٣٨٥.
بالتر وشایتس، یورگیس وارتوراپهام پوپ، نقوش پیشینه دار، ژیلبرت صدیق پور، چاپ اول، تهران، ١٣٨٤.
بختورتاش، نصرالله، نشان رازآمیز، گردونه خورشید یا گردونه مهر، چاپ سوم، موسسه فرهنگی و انتشاراتی فروهر، تهران، ١٣٨٠.
بلک، جرمی و آنتونی گرین، فرهنگ‌نامه خدایان، دیوان و نمادهای بین‌النهرین باستان، پیمان متین، موسسه انتشارات امیر کبیر، تهران، ١٣٨٥.
بیکرمن، هیننگ و ویلی. هانترو...، علم در ایران و شرق باستان، همایون صنعتی زاده، چاپ اول، نشر قطره، تهران، ١٣٨٤.
بهزادی، رقیه، قوم‌های کهن در قفقاز، ماورای قفقاز و هلال حاصلخیز، چاپ دوم، نشر نی، تهران، ١٣٨٤.
جوانی، اصغر، هنر و نماد (درخت)، هنرنامه، شماره ٧ ، ص 31-39، تابستان 1379.
خانی، شهین، بانوی حیوانات انگاره‌ای ما قبل تاریخی، هنرنامه، شماره ١٦، پاییز ١٣٨١.
رضی، هاشم، آیین مهر میترائیسم، چاپ اول، نشر بهجت، ١٣٧١.
رو، ژرژ، بین‌النهرین باستان، عبدالرضا هوشنگ مهدوی، نشر آبی، تهران، ١٣٦٩.
طاوسی، محمود و علی شیخ مهدی، نشانه‌ای از نمایش نزد ساکنان اولیه ایران، کتاب ماه هنر، شماره 89-90، بهمن و اسفند ١٣٨٤ .
فرنو، بهروز، تمدن و هنر منشاء فرهنگ در بین‌النهرین، جلد اول، نشر سوره مهر (حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی) تهران، ١٣٨٤.
فریه ر.دبلیو، هنرهای ایران، پرویز مرزبان، چاپ اول، نشر فرزان، تهران، ١٣٧٤.
کورتیس، جان، ایران باستان به روایت موزه بریتانیا، آذر بصیر، چاپ اول، انتشارات امیر کبیر، تهران، ١٣٨٥.
گریشمن، رمان، هنر ایران (در دوران ماد و هخامنشی) عیسی بهنام، چاپ دوم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ١٣٧١.
گریشمن، رمان، هنر ایران (در دوره پارتی و ساسانی) بهرام فره وشی، چاپ دوم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ١٣٧٠.
مجید زاده، یوسف، تاریخ و تمدن ایلام، چاپ اول، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ١٣٧٠.
هال، جیمز، فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب، رقیه بهزادی، نشر فرهنگ معاصر، تهران، ١٣٨٠.
هاوزر، آرنولد، تاریخ اجتماعی هنر، ابراهیم یونسی، جلد اول، چاپ اول، انتشارات خوارزمی، تهران، ١٣٧٠.
هینلز، جان، شناخت اساطیر ایران، ژاله آموزگار و احمد تفضیلی، چاپ دهم، نشر بهار، تهران، ١٣٨٥.
هینتس، والتر، دنیای گمشده عیلام، فیروز فیروزنیا، چاپ اول، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ١٣٧١.
یونگ، کارل گوستاو، انسان و سمبول‌هایش، محمود سلطلنیه، چاپ ششم، نشر جامی، تهران، ١٣٨6.