فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

ارتباط نگاره و خط نگاره در ترکیب بندی کتیبه محراب بقعه پیربکران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس دانشکده ادیان دانشگاه هنر اصفهان
2 استادوعضو، هئیت علمی پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران
10.22070/negareh.2009.5175
چکیده
در ایران محراب مهم‌ترین بخش یک بنای مذهبی محسوب می‌شود و نشان‌دهنده مهارت هنرمندان و سازندگان آن است. محراب گچبری بقعه پیربکران یکی از آثار فاخر معماری سده هشتم هجری قمری است. کتیبه این محراب همانند دیگر محراب‌ها اصلی‌ترین جز آن را تشکیل می‌دهد که به صورت مضاعف اجرا شده و دارای تزئینات هندسی و گیاهی متنوعی است. این مقاله با هدف شناخت بخشی از هنرهای اسلامی- ایرانی سعی در جست وجو و یافتن روابط عناصر بصری در ترکیب‌بندی کتیبه محراب مقبره پیربکران داشته است. بنابراین ابتدا تصویربرداری مناسبی از کتیبه انجام شد و سپس با رایانه بازترسیم گردیده و کلیه نگاره‌ها و خط‌نگاره‌های آن معرفی و در نهایت روابط آن‌ها و ترکیب‌بندی اثر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. روش پژوهش این مقاله به صورت توصیفی- تحلیلی بوده و جامعه آماری تمامی نقوش موجود در کتیبه محراب را در بر گرفته و نمونه‌ها به صورت انتخابی گزینش و تمام نقشمایه‌ها را شامل گردیده است. نتیجه کلی پژوهش بیان‌گر آن است که کتیبه محراب که با دو قلم ثلث و کوفی اجرا شده، از نظر بصری رابطه مناسبی با آرایه‌های نگاره‌ای اطراف خود دارد و با تجزیه هر بخش مشخص گردید به غیر از سراسلیمی ترنجی شکل، سایر تزئینات گیاهی و هندسی پس از اجرای کتیبه و به منظور پرکردن فضاهای خالی در اطراف خط نوشته اضافه شده و به تنهایی فاقد ترکیب‌بندی مشخص و منظمی هستند که این موضوع نشان از تلاش هنرمندان جهت تکامل کتیبه‌نگاری در عصر ایلخانان مغول دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Relation of composition between the ornaments and the calligraphy of inscriptionof Pirbakran,s Adytum Monument.

نویسندگان English

Seyed Amir Rajaei Baghsorkhi 1
Mohammad Hossein Halimi 2
چکیده English

The most important part of a religion monument in Iran is adytum (Mihrab).
One of the honorable and rare architectural works in 8th century (A.H) (Hejra
on luner year) is the stucco relief (plaster Modeling of the Adytum (Mihrab)
of Pirbakran’s Monument which has been worthy from the view point of
researchers. The inscription of this adytum , has formed the main part of it , just
like as another adytum , which has various geometric and herbal ornaments.
In the present article has been tried to search and find relationship between visual
elements in composition of the Inscription of Adytum in order to recognition of
some part of Islamic-Iranian art. Therefore, at first has been tried to document the
whole present images in the inscription of a dytum and then redraw carefully by
the computer. Introducing different parts of the Adytum, classifying the images
and varieties of ornaments and inscriptions used in the Adytum’s design have
been separately accomplished. By detecting the ornaments into two groups of
geometric and plants, the varieties of basic images in Inscription parts of Adytum
have been attained, and wherever the plants features had more variations, it have
been divided into «Eslimy» and «Khataei».Also different kinds of writing styles
and Adytum inscriptions after designing and introducing, were detected into
«Sols» and «Kufi» which Kufi writing were further divided into plain ornamental
Kufi and building Kufi. The method of research in this essay wadescriptive and
ananlitic and contains all ornaments of inscription of adytum. Finally, after
designing and introducing individual basic features of Inscription of Adytum,
their varieties were achieved and the varieties of samples were described by the
graphs. This style will facilitate the visual distinction of Inscription of Adytum
ornaments of Pirbakran`s Monument and shows the graphical capabilities to the
Adytum basic features well.

کلیدواژه‌ها English

inscription of Pirbakran
s Adytum Monument
ornaments and the calligraphy
composition
Plaster- Moulding
Ilkhanat Age
Iran
اتینگهاوزن، ریچارد و احسان یارشاطر، اوج های درخشان هنر ایران. ترجمه هرمز عبداللهی و رویین پاکباز، چاپ اول، انتشارات نقش جهان، تهران، ۱۳۴۹.
ایتن، یوهانس، کتاب رنگ. ترجمه محمد حسین حلیمی، چاپ چهارم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، ۱۳۷۰.
حاتم، غلامعلی، معماری اسلامی ایران در دورة سلجوقیان. مؤسسه انتشارات جهاد دانشگاهی، تهران، ۱۳78.
رهنورد، زهرا، حکمت هنر اسلامی. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگا هها (سمت)، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۸.
زمرشیدی، حسین، معماری ایران (مصالح شناسی سنتی). چاپ سوم، انتشارات آزاده، تهران، ۱۳۸۴.
سجادی، علی، سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حمله مغول. جلد اول. چاپ اول، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۵.
شیخی، علیرضا و محمدتقی آشوری، «زیبایی‌شناسی آثار گچ‌بری محراب پیربکران»، فصلنامه تحلیلی- پژوهشی نگره، دانشکده هنر دانشگاه شاهد، شماره ۳، پاییز ۱۳۸۶.
عموزاد مهدیرجی، محمدرضا و سید امیر رجایی باغسرخی، کتیبه‌نگاری عصر تیموریان در بناهای اصفهان. چاپ اول، پژوهشکده هنرهای سنتی اسلامی وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،  اصفهان، ۱۳۸۸.
کیانی، محمد یوسف، تاریخ هنر معماری ایران در دوره‌ی اسلامی. چاپ دوم، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، تهران، ۱۳۷۷.
گدار، آندره و دیگران، آثار ایران. ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، چاپ چهارم، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۸۴.
ماهرالنقش، محمود، کاشی و کاربرد آن. چاپ اول، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، تهران، ۱۳۸۱.
مکارم شیرازی، آیت‌الله ناصر و همکاران، تفسیر نمونه. ویرایش جدید، چاپ بیست و نهم، انتشارات دارالکتب، تهران، ۱۳۸۶.
مکی‌نژاد، مهدی، تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی: تزئینات معماری. چاپ اول، انتشارات سمت (مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی)، تهران، ۱۳۸۷.
ویلبر، دونالد ن.، معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان. ترجمه عبدالله فریار، چاپ دوم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۶۵.
هراتی، محمدمهدی، هنر آیه‌نگاری قرآن کریم. به خط استاد محمدعلی هروی، چاپ اول، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، ۱۳۷۵.
عکس‌ها:
سید امیر رجایی باغسرخی.
اجرای رایانه‌ای (خطی کردن) اجزاء محراب و کتیبه: سیما علیزاده، الناز زادباقر.