فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

آداب مهر در اسناد و مکاتبات دیوانی در دوره اسلامی (ایلخانان و صفویان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه شیراز
2 دانشیار دانشکده هنر شاهد
10.22070/negareh.2009.5171
چکیده
خصوصیات ظاهری، نوشتاری و آداب استفاده از مهر در اسناد دوره اسلامی از زمان غازان خان تحولی اساسی یافت. این تغییرات هم زمان با اصلاح نظام دیوانی و اداری ایلخانان اعمال می شد و با گرایش غازان خان به دین مبین اسلام کاملا هم سو بود. مغولان در ممهور کردن نامه های خود تابع آدابی خاص بودند و از مهرهایی چون آلتون تمغا، آل تمغا و قرا تمغا استفاده می کردند. همچنین مهر خود را معمولا بر کنار تاریخ و ارقام مالی سند و گاه بالای فرمان می گذاشتند. آگاهی از آداب مهرگذاری بر اسناد در دوره تیموری اندک است، اما نظام گسترده دیوانی در دوره صفویان انواع مهر و آداب ویژه ای را در این باره موجب شد تا آن جا که برخی از این قواعد را ثبت کرده اند. ده مهر دیوانی در دوره شاه سلیمان و سه مقام ارشد مهرداری با عناوین «مهردار مهر همایون»، «مهردار مهر شرف نفاذ» و «دوات دار مهر انگشتر» از این جمله است. در این مقاله انواع مهرهای دیوانی و آداب استفاده از آن ها در اسناد اسلامی به ویژه در دوران ایلخانان مغول و صفوی بررسی شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Methods of using seals in governmental writings and documents in Islamic era (Ilkhanian,s and Safavids)

نویسندگان English

Mohammad Sadegh Mirzaabolghasemi 1
Ali Asghar Shirazi 2
1 Associate Professor, Faculty of Art and Architecture, Shiraz University, Shiraz City, Fars Province, Iran.
2 Shahed University, Tehran, Iran
چکیده English

The outward and writings features and the methods of using seals in documents
of Islamic era changed greatly from Qazan-Khan era. These changes were
simultaneous to reform of governmental and official system of Ilkhanian and
they were in line with Qazan-Khan,s trend to Islam. The oldest documents left
from Iran also relates to this era. Sealing their letters, Mongols followed some
special methods and they used some seals such as Altun-Tomqa, Al-Tomqa and
Ghara-Tomqa. They usually sealed next to the date or the financial figures of the
document and sometimes on the top of the command. There is not much known
about the methods of sealing on documents in the next eras until the Safavids.
Because of the great governmental system in the Savafids era, different types
of seals and the methods have been registered such as ten governmental seals in
Shah-Solmon era and three high-ranking officials in keeping seals with these titles
«Mohr-e-Homayoun», «Mohr-e-Sharaf Nofaz» and «Mohr-e-Angoshtar». In this
article different kinds of governmental seals and the rules of their using in lslamic
documents specially in Ilkhanid and Safavids periods will research.

کلیدواژه‌ها English

seal
writings and documents
ilkhanian
safavid
ابن خلدون، عبدالرحمان. مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمدپروین گنابادی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ١٣٧١.
اسماعیلی، صغری. پژوهشی در سکه‌ها و مهرهای دوره صفوی، تهران، میراث فرهنگی، ١٣85.
«بیاضی صفوی: در آداب نامه نگاری پادشاهان صفوی» در: نامه بهارستان، ش 13 و 14، 1378.
جدی، محمد جواد. مهر و حکاکی در ایران، تهران، فرهنگستان هنر، ١٣٨٧.
شهرستانی، سیدحسن، جلوههای هنر ایرانی بر اسناد ملی، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ١381.
شیخ الحکمایی، عمادالدین. «بررسی یک پار هسند ایلخانی» در: نامه بهارستان، س ٥، ش 1 و 2، بهار ١٣٨1.
فراستی، رضا. «آشنایی با فرمان ها و رقم های دوره قاجاریه» در: تاریخ معاصر ایران، س ش 11، پاییز ١٣78.
قائم مقامی، جهانگیر، مقدمه ای بر شناخت اسناد تاریخی، تهران، انجمن آثار ملی، شهریور ١٣٥٠.
«مهرها، طغراها و توقیع های پادشاهان ایران از ایلخانیان تا پایان قاجاریه» در: بررسی های تاریخی، ج 4، ش 4، 1348، 7-68.
کریم زاده تبریزی، محمدعلی. مهرها، طغراها و فرمان‌های پادشاهان ایران، لندن، ١٣٨٥.
لویی رابینو، آلبوم سکه‌ها، نشان‌ها و مهرهای پادشاهان ایران، به اهتمام محمدمشیری، تهران، امیرکبیر، ١٣٥٣.
میرزا رفیعا، دستورالملوک، محمدتقی دانش پژوه، در: مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، ش ١٥ و ١٦،
١٣٤7
-١٣٤8.
میرزا سمیعا، تذکره‌الملوک، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، امیرکبیر، ١345.
دوره 4، شماره 12
پاییز 1388
صفحه 63-70

  • تاریخ دریافت 23 تیر 1388
  • تاریخ پذیرش 11 آذر 1388
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1388