فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

سیر تحول نقوش پرنده و موجودات اساطیری بالدار در منسوجات آل بویه و سلجوقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس دانشگاه علمی کاربردی واحد چرم تهران، تهران، ایران.
2 هیات علمی گروه طراحی پارچه و لباس، دانشگاه الزهرا
10.22070/negareh.2009.5169
چکیده
نقوش تزئینی هنر ایران از بعد طراحی و مضمون، حاملان با ارزش رازهای فرهنگ ایرانی محسوب می شوند. یکی از مهم ترین نقوش که همواره در ایران مورد توجه بوده و حتی با تغییر آیین نیز استفاده از آن تداوم یافته، پرندگان و موجودات بالدار اساطیری است که در غالب هنرهای ایران و به ویژه منسوجات دیده می شوند. هدف پژوهش حاضر تبیین تغییرات طراحی این دسته از نقوش در حدفاصل دوران آل بویه و سلجوقی است. برگزیدن دوره های فوق به واسطه تعدد نمونه های قابل بررسی و عدم آغاز تاثیر فراگیر هنرهای بیگانه، به ویژه چین به عنوان عاملی مهم در تغییر سنت هنری ترسیم پرندگان در هنر ایران است. روش پژوهش استفاده از تحلیل بصری نقوش مذکور به منظور بررسی تغییرات ساختار تصویری آن ها و ترسیم خط سیری برای تغییرات تجسمی نقوش مذکور و ترکیب بندی آن ها در قالب طراحی منسوجات بوده است. نتایج نشان گر آن است که طراحی نقوش دوره آل بویه ضمن ادامه نقوش برگرفته از هنر ساسانی و پیوند با مضامین اسلامی، از ظرافت بیش تری در طراحی خود نقش، ترکیب با زمینه و تطبیق با ساختار طراحی نقوش برخوردار بوده اند. ترسیم پرندگان از نمای روبه رو و ترکیب بندی متفاوت با درخت زندگی را باید در زمره نوآوری ها قلمداد نمود. دوران سلجوقی با تداوم و افزایش غنای سنت هنری آل بویه همراه بوده است. از ویژگی های این دوره باید به پیچیده تر شدن نقشمایه و ترکیب بندی های دوره پیشین و ترسیم پرندگان از نمای سه رخ یا ترکیب نمای نیم رخ و روبه رو اشاره نمود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Evolution process of birds and sphinxes in Buyid and Seljuk dynasties textiles

نویسندگان English

Lida Fathi 1
Farinaz Farbod 2
1 M.A in Graphic, Tarbiat modares university, Tehran, Iran.
2 Assistant professor, faculty of art, university of al-zahra, Tehran,Iran
چکیده English

The design and content aspects of Persian Decorative patterns are the valuable
Carriers of Iranian culture secrets. One of the most important motifs which has
always been considerable in Iran and even during religious variations didn’t (theuse
of it has lasted) change, are the Birds and mythological winged creatures that can
be seen in many Iranian crafts especially in textiles. The present research aims to
explain the changes of these textile motifs during Buyid and Seljuk period. Selected
periods contain many case studies and it should be noted that in this era,there aren,t
the effects of foreign art influences especially from China, that changed the tradition
of drawing birds in Persian arts (could not be seen). The Research method was
the visual analysis of designed patterns to evaluate the changes of their shapes and
their composition in the form of textile design Results have shown that during
the Buyid period, motifs have been continued as the Sassanid tradition combined
with the Islamic themes, were more subtlety in pattern design, combination with
background and structure of whole designed textile. The birds’ front view and
various combinations with Life tree motifs should be considered as the inventions
of this era. In fact, the Seljuk period was the persistent and increasing wealth
of artistic tradition of Buyid period. More complex motifs and compositions of
the previous period and combination of front and lateral views of birds are the
significant features of this period.

کلیدواژه‌ها English

Buyid
Seljuk
textile design
bird
motif
آزاد، میترا، معماری ایران در قلمرو آل بویه، تهران، نشرکلیدر، ١٣٨٢.
اشپولر، برتولد، تاریخ مغول در ایران، سیاست حکومت و فرهنگ دوره ایلخانان، ترجمه دکتر محمود میر آفتاب، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٧٩.
الوند، احمد، صنعت نساجی ایران از دیرباز تا امروز، تهران، دانشگاه پلی تکنیک، ١٣٥٢.
برند، باربارا، هنر اسلامی، ترجمه مهناز شایسته فر، تهران، انتشارات موسسه مطالعات هنر اسلامی، ١٣٨٣.
بوثورث، ک.ا، سلسله های اسلامی، ترجمه فریدون بدره ای، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٤٩.
بیکر، پاتریشیا، منسوجات اسلامی، ترجمه مهناز شایسته فر، تهران، انتشارات موسسه مطالعات هنر اسلامی، ١٣٨٥.
پرایس، کریستین، تاریخ هنر اسلامی، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران، انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٤٧.
پوپ، آرتور اپهام، شاهکارهای هنر ایران، اقتباس و نگارش پرویز ناتل خانلری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ١٣٨٤.
چیت ساز، محمد رضا، تاریخ پوشاک ایرانیان از ابتدای اسلام تا حمله مغول، تهران، انتشارات سمت، ١٣٧٩.
حقیقت، عبدالرفیع، تاریخ هنرهای ملی و هنرمندان ایرانی از کهن ترین زمان تاریخی تا پایان دوره قاجاریه، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، ١٣٦٩.
حلمی احمد، کمال الدین، دولت سلجوقیان، ترجمه عبدالله ناصری طاهری، قم، انتشارات پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ١٣٨٣.
دیماند، س.م، راهنمای صنایع اسلامی، ترجمه عبدالله فریار، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ١٣٨٣.
پیگولوسکایا، دن.د و دیگران، تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده ١٨ میلادی، ترجمه کریم کشاورز، تهران، انتشارات پیام، ١٣٦٣.
روح فر، زهره، نگاهی بر پارچه بافی دوران اسلامی، تهران، انتشارات سمت، ١٣٨٠.
اتینگهاوزن، ریچارد، گرابر، الگ، هنر و معماری اسلامی (١)، ترجمه یعقوب آژند، تهران، ا تشارات سمت، ١٣٨٤.
زکی، محمد حسن، هنر ایران در روزگار اسلامی، ترجمه محمد ابراهیم اقلیدی، تهران، انتشارات صدای معاصر، ١٣٧٧.
شیمل، آنه ماری، خوشنویسی اسلامی، ترجمه مهناز شایسته فر، تهران، انتشارات مطالعات هنر اسلامی، ١٣٨١.
فریه ر.دبلیو، درباره هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، تهران، انتشارات فرزان، ١٣٧٤.
کونل ارنست، هنر اسلامی، ترجمه یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی، ١٣٨٠.
کاتلی، مارگریتا، هامبی، لوئی، هنر سلجوقی و خوارزمی، ترجمه یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی، ١٣٧٦.
 ویلسن، ج.کریستی، تاریخ صنایع ایران، ترجمه عبدالله فریار، تهران، انتشارات فرهنگسرا، ١٣١٧.
منابع تصاویر
روح فر، زهره، نگاهی بر پارچه بافی دوران اسلامی، تهران، انتشارات سمت، ١٣٨٠.
پوپ، آرتور اپهام، شاهکارهای هنر ایران، اقتباس و نگارش پرویز ناتل خانلری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ١٣٨٤.
بیکر، پاتریشیا، منسوجات اسلامی، ترجمه مهناز شایسته فر، تهران، انتشارات موسسه مطالعات هنر اسلامی، ١٣٨٥.
Pope, Arthur Upham, A Survey of Persian Art, Vol. XIV, Oxford, Oxford University Press, 1967.
 
دوره 4، شماره 12
پاییز 1388
صفحه 41-52

  • تاریخ دریافت 29 تیر 1388
  • تاریخ پذیرش 16 آبان 1388
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1388