فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

بررسی نقشمایه نمادین پرنده در فرش‌های صفویه و قاجار از نظر شکل و محتوا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد هنر اسلامی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 عضو هیئت علمی (دانشیار) رشته هنر اسلامی دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس تهران، ایران.
10.22070/negareh.2010.5155
چکیده
نقوش به‌کار رفته در فرش‌های ایران، سرشار از مفاهیم و معانی نمادینی است که در بستر زمان، از اساطیر، فرهنگ‌ها، اعتقادات و اندیشه‌های ایرانیان نشات گرفته است. از جمله نقوش نمادین و تکرار شده در فرش‌ها، نقشمایه پرنده است. پرنده چه به صورت یک نقشمایه عام و چه به شکل خاص، هم چون طاووس، سیمرغ، هدهد و طوطی در بسیاری از فرش‌های صفویه و قاجار، به عنوان دو دوره مهم و بزرگ در تاریخ این هنر، حضور یافته است. در این مقاله، مفاهیم نمادین پرنده در فرهنگ و ادبیات ایران مورد مطالعه قرار گرفته و نحوه حضور این نقشمایه در فرش‌ها بررسی شده است. در این میان، پاسخ به سئوالات زیر مدنظر بوده است:
پرنده در فرهنگ و ادبیات ایران حاوی چه مفاهیم نمادینی است؟
شکل و موقعیت نقوش پرندگان در فرش‌های صفویه و قاجار چگونه است؟
پرنده در معنای کلی آن، نمادی از رهایی و آزادی است و انعکاس آن در طرح فرش که اغلب گلزار و بوستانی زیبا را در دیده مخاطب می‌نشاند، جلوه و آیتی الهی و تمثیلی از بهشت است. با این حال، هر یک از پرندگان با توجه به پشتوانه غنی فرهنگی، دارای معانی نمادین بسیاری هستند که در این نوشتار به آنها اشاره شده است. نکته مهم این است که شکل نقوش پرندگان فرش‌های قاجار نسبت به دوره صفویه، طبیعی‌تر و با جزییات بیشتری ترسیم شده‌اند. انجام تحقیق و ارایه مطالب به روش توصیفی بوده و روش گردآوری مطالب و تصاویر، کتابخانه‌ای و میدانی می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Study of Symbolic bird Patterns in Safavid and Qajar carpets from the aspects of farmand content

نویسندگان English

Tayebbeh Sabaghpour 1
Mahnaz Shayestehfar 2
1 M.A,Islamic art,Tarbiyat Modares university,Tehran,Iran.
2 Corresponding author . Associate Professor at the School of Art and Architecture, Tehran, Tarbiat Modares University
چکیده English

Patterns used in Iran’s carpets are full of symbolic concepts and meanings which
are fed by the Iranian myths, culture, beliefs and ideas. The motifs of bird are also
among these patterns. Bird, whether as a general motif or in the form of different
especial birds like peacock, simorgh, hoopoe and parrot, was appeared in many
of carpets of Safavid and Qajar periods, which are two main and great periods in
the history of carpet weaving.In this article, has been tried to explore the symbolic
meanings of bird in Iranian culture and literature and explain the way of appearance
in carpets. Some of the main questions of this essay are:
What are the symbolic meaning of bird in Iranian culture and literature?
How are the form and situation of birds in Safavid and Qajar carpets?
In its general meaning, bird is the symbol of liberation and freedom. In carpets,
it usually appears in the middle of a garden or orchard which itself represents the
paradise. And in particular, each bird has its own symbolic meanings which in this
essay hasbeen pointed out. The important point regarding the form of these patterns
is that birds in the Qajar carpets has been drawn a more natural and detailed way.
The method of this article is descriptive and analytical and the data,s has gathered
in the librarian and field way.

کلیدواژه‌ها English

Bird
Symbol
Carpet
Safavid
Qajar
افلاطون، چهار رساله افلاطون، ترجمه محمود صناعی،. بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ١٣٦٢.
پرهام، سیروس، دستبافت‌های عشایری و روستایی فارس، ج ٢، امیرکبیر، تهران، ١٣٧١.
پوپ، آرتور اپهام و فیلیس آکرمن، سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز، ج ١٢، ویرایش سیروس پرهام، علمی و فرهنگی، تهران، ١٣٨٧.
 پورداوود، ابراهیم، یشت‌ها، ج ٢، تهران، دانشگاه تهران، ١٣٥٦.
 پورنامداران، تقی، رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی، علمی و فرهنگی، تهران، ١٣٨٦.
 تبریزی (برهان)، محمد حسین بن خلف، فرهنگ برهان قاطع، ج ٢، به‌اهتمام محمد معین، امیرکبیر، تهران، ١٣٦٢.
حافظ شیرازی، خواجه شمس الدین محمد، دیوان حافظ، پایچم، تهران، ١٣٨١.
حقوقی، عسکر، شرح گلشن راز، (به قلم یکی از عرفا؛ تصییح، مقدمه و تعلیقات عسکر حقوقی)، هیرمند، تهران، ١٣٧٢.
حلاج، حسین منصور، دیوان منصور حلاج. تهران. کتابخانه سنایی، ١٣٦٣.
خزائی، محمد، نمادگرایی در هنر اسلامی، تاویل نمادین نقوش در هنر ایران، مجموعه مقالات، اولین همایش هنر اسلامی در ایران، به اهتمام محمد خزائی، مؤسسه مطالعات هنر اسلامی،  142-125، تهران، ١٣٨٠.
خزائی، محمد، نقش نمادین طاووس در هنرهای تزیینی ایران، کتاب ماه هنر، آذر و دی، 12-6، 1386.
دادگر، لیلا، فرش ایران، مجموعه‌ای از موزه فرش ایران، تهران، موزه فرش ایران، ١٣٨٠.
دادگر، لیلا، فرش‌های درختی موزه فرش ایران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، تهران، ١٣٨٠.
دهخدا، علی اکبر، فرهنگ لغات دهخدا، ج ٢٩، 1330.
دوستخواه، جلیل، اوستا، کهن‌ترین سرودها و متن‌های ایرانی، ج ٢، مروارید، تهران، ١٣٧٥.
رضی، هاشم، فرهنگ نام‌های اوستا، تهران، فروَهَر، ١٣٤٦.
ستاری، جلال، مدخلی بر رمزشناسی عرفانی، مرکز، تهران، ١٣٨٦.
سهروردی، شهاب الدین یحیی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج ٣، تصییح و تحشیه و مقدمه سید حسین نصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ١٣٨٠.
شایگان، داریوش، هانری کُربن، آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی، ترجمه باقر پرهام، فرزان روز، تهران، ١٣٨٥.
صباغ‌پور، طیبه، سیر تحول و تطور نقوش و ساختار قالی‌های صفویه و قاجار، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ١٣٨٨.
عطار نیشابوری، شیخ فریدالدین، منطق‌الطیر، الهام، تهران، ١٣٦٣.
عطار نیشابوری، فریدالدین، منطق‌الطیر، مقدمه و تصییح و تعلیقات محمد رضا شفیعی کدکنی، سخن، تهران، ١٣٨٧.
گنز رودن، اروین، هنر قالی‌بافی ایران، سازمان اتکا، شرکت افست، تهران، ١٣٦١.
لاهیجی، شمس‌الدین محمد، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، مقدمه، تصییح و تعلیقات محمد رضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، زوّار، تهران، ١٣٧١.
لاهیجی، محمد بن شریف، تفسیر شریف لاهیجی، ج ٣ و ٤، دفتر نشر داد، تهران، ١٣٧٣.
مجلسی، محمد باقر، آسمان و جهان (جلد چهاردهم بحار الانوار)، ج ٣، ترجمه محمد باقر کمره ای، تهران، اسلامیه، ١٣٥١.
موذن جامی، محمد مهدی، آداب پهلوانی، قطره، تهران، ١٣٧٩.
میبدی، ابی سعد رشیدالدین احمدبن، کشف‌الاسرار و عده‌الابرار. ج ٨. تهران. امیرکبیر، ١٣٧١.
نسفی، عزیزالدین، الانسان الکامل، با تصییح و مقدمه فرانسوی ماریژان موله، انستیتو ایران و فرانسه، تهران، ١٣٤١.
وند شعاری، علی و احمد نادعلیان، تجلی عرفان در قالی‌های عصر صفوی، فصلنامه نگره، شماره ٢ و ٣، 65-55، 1385.
یاحقی، محمد جعفر، فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی، فرهنگ معاصر ایران، تهران، ١٣٨6.
 
دوره 5، شماره 14
بهار 1389
صفحه 39-50

  • تاریخ دریافت 01 خرداد 1389
  • تاریخ پذیرش 22 مرداد 1389
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1389