فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

بررسی تطبیقی صور نجومی در نسخه صورالکواکب و آثار فلزی سده های پنجم تا هفتم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد هنر اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، شهرتبریز، استان آذربایجان غربی، ایران.
2 استادیار دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.
چکیده
رواج گسترده علم نجوم در فاصله میان سده های چهار تا هفت هجری قمری علاوه بر تاثیر گذاری بر فرهنگ و باورهای عامیانه، تاثیر بسیاری نیز بر موضوعات تصویر شده بر روی آثار هنری سده های مذکور به ویژه آثار فلزی داشته است. در واقع می توان گفت در کم تر دوره ای از تاریخ ایران، هنر تا این حد به موضوعات نجومی پرداخته است. تجزیه و تحلیل نقوش نجومی آثار فلزی دوره های پنج تا هفت هجری ایران و تطبیق آن ها با متون علمی نجومی دوره اسلامی هدف این پژوهش است. در این مقاله صور، مفاهیم و باورهای نجومی این دوره از تاریخ ایران اسلامی شناسایی و استخراج و با نقوش مختلف انسانی، گیاهی و جانوری در آثار فلزی که در ارتباط با موضوعات و مفاهیم نجومی هستند، تطبیق داده شده، تا از این طریق تاثیر پیشرفت نجوم بر وجه هنری زندگی مردمان آن عصر آشکار شود. در این راستا به منظور شناخت نقوش نجومی در آثار هنری دوره مورد اشاره، به بررسی تجسمی نقوش نجومی در آثار فلزی و تطبیق آن ها با تصاویر صورت های فلکی در کتاب صورالکواکب الثابته عبدالرحمان صوفی پرداخته شده است. این رساله نجومی که در حدود سال ٣٥٣ هجری قمری در بغداد نوشته شده صور فلکی را به دقیق ترین شکل خود نشان می دهد. تصاویر ذهنی صورت های فلکی در این کتاب که بر اساس دست نوشته های عبدالرحمان صوفی پدید آمده، طی سده های متمادی توسط نگارگران مصور شده است. این مطالعه تطبیقی نشان می دهد که احتمالا هنرمندان مسلمان این دوره از طریق کتب مصور نجومی، مفاهیم و صورت های نجومی را شناخته و آن را با دقت در هنر خود به کار برده اند. اجرای نقوش نجومی بر روی آثار فلزی کارکرد تزیینی داشته که بی شک بنا به درخواست و ذوق و سلیقه سفارش دهندگان آن ها و شاید بنا بر اعتقاد آنان به نقش تاثیرگذار ستارگان و سیارات در زندگی آن ها بوده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Comparative Study of the Astrological Images in sovar-al-kavakib manuscript with Iranian Art Metalwork Motives in V to VII A.H / XI to XIII A.D Centuries

نویسندگان English

Mahnaz , Ghahhari Gigloo 1
Mehdi Mohamadzadeh 2
1 M.A,Islamic Art,Tabriz Islamic university,Tabriz,Iran.
2 PH.D,assistant professor, Tabriz Islamic university,Tabriz,Iran
چکیده English

Extensive prevalence of Astronomy between 4th to 7th A.H century not only affect the common
culture and believes, but also had a great influence on artistic illustrated subjects of those centuries,
especially metal works. In fact it can be said that in this period, there is much more attention to
astrological subjects in art. In this article, has been tried to recognize and extract the astrological
concepts and believes in the history of Islamic period of Iran (especially 5th to 7th A.H century)
and compare them with different patterns of human, plants, animals and geometric forms in
metalwork of this period which have relationship with astrological concepts and subjects, in
this way, we can find out the influence of astronomy progress on artistic aspects of that period’s
people. In order to understanding and surveying , the astrological forms in metal works different
books such as Sovar- ol- Kavakeb of Abdorahman Soofi have been studied and then compared
with the astrological forms in Islamic period and then the meaning of each astrological form is
extracted. This astrological book, has written on about 353 A.H. in Bagdad, shows astrological
forms precisely. The subjective images of astrological forms from Abdorahman Soofi’s writings,
are illustrated by different painters through centuries.This comparative study indicates that may
be Muslim artists of this period,have known the astrological forms and concepts from astrological
painted books and used them attentively in their art. The performance of astrological forms on
metal works had an aesthetical function that sure was according to the will and the taste of the
users and may be for their beliefs on the effective role of stars and planets on their lives.

کلیدواژه‌ها English

Astronomical motifs
Astrological Forms
Artistic works of metal works
اتینگهاوزن، ریچارد و الگ گرابار، هنر و معماری اسلامی، ترجمه یعقوب آژند، سمت، تهران، ١٣٧٨.
 احسانی، محمد تقی، هفت هزار سال فلز کاری در ایران، علمی و فرهنگی، تهران، ١٣٦٨.
بیانی، سوسن، تبلور عهد مغول در آیینه فلز، هجوم مغول به ایران و پیامدهای آن (مجموعه مقالات اولین سمینار تاریخی)، شهید بهشتی، تهران، ١٣٧٩.
بیرونی، محمد ابن ابوریحان، التفهیم لاوائل صناعت التنجیم، با تجدید نظر و تعلیقات و مقدمه جلال الدین  همایی، تهران، انجمن ملی، ١٣١٦.
بیکرمن، ئی و دیگران، علم در ایران و شرق باستان (مجموعه مقالات)، ترجمه و تحشیه همایون صنعتی زاده، تهران، قطره، ١٣٨٤.
خزائی، محمد، صورت های فلکی رساله صور الکواکب ( ٤٠٠ هجری )، کتاب ماه هنر، شماره ١٠٩ ، مهر و آبان ١٣٨٦.
ذبیح الله زاده سماکوش، محمد رضا و محمد خزائی، احجام فلزی دوره اولیه اسلامی تا اواخر دوره سلجوقی، فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، سال دوم، شماره چهارم، بهار و تابستان ١٣٨٥.
رفیعی، احمد رضا و علی اصغر شیرازی، هنر دوره سلجوقی ، پیوند هنر و علوم، نگره، سال سوم،  شماره ٥، زمستان ١٣٨٦.
شین دشتگل، هلنا، بازتاب صورت های فلکی بر اساطیر، کتاب ماه هنر، شماره ٢٧ و ٢٨، آذر و دی ١٣٧٩.
عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، ابن سینا، تهران، ١٣٤٢.
قانعی، سعید ( به اهتمام)، اطلاعات عمومی دهخدا، میلاد، تهران، ١٣٨١.
قهاری، مهناز، بررسی تطبیقی صور نجومی با نقوش آثار هنری(سفال، فلز، معماری و نگارگری) ایران از  قرن پنجم تا هفتم هجری، پایاننامه چاپ نشده، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، دانشکده هنرهای اسلامی، ١٣٨٨.
گدار، آندره، هنر ایران، ترجمه بهروز حبیبی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ١٣٧٧.
مصفی، ابوالفضل، فرهنگ اصطلاحات نجومی، همراه با واژه های کیهانی در شعر فارسی، موسسه تاریخ و فرهنگ، تبریز، ایران، ١٣٥٧.
موسوی بجنوردی، کاظم (زیر نظر)،دایره المعارف بزرگ اسلامی، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی،تهران، ١٣٨٣، جلد دوازدهم.
نصر، سید حسین، نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت، خوارزمی، تهران، ١٣٧7.
منابع تصویر
بزرگی، علی، بررسی آثار فلزی دوره سلجوقی، پایان نامه چاپ نشده، دانشگاه غیر انتفاعی سوره، ١٣٨١.
صوفی، عبد الرحمان عمر، صورالکواکب الثابته، ترجمه خواجه نصیرالدین طوسی، به کوشش بهروز  مشیری، ققنوس، تهران، ١٣٨١.
فریه، دبیلو، هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، فروزان، تهران، ١٣٧٤.
گری، بازل، نقاشی ایرانی، ترجمه عربعلی شروه، دنیای نو، تهران ، ١٣٨٥.
Canby, Sheila, The British museum, Islamic Art in detail, London, The Trustees of  the British museum, 2005.
Pope, Arthur Upham, Asurrery Of Persian art , Volume Xll Asistant Phylips Akerman, London & Tehran, Manaf Zadeh, group & Oxford University Press ,1933.
www.metmuseum.org
 
دوره 5، شماره 14
بهار 1389
صفحه 5-22

  • تاریخ دریافت 02 اردیبهشت 1389
  • تاریخ پذیرش 23 آبان 1389
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1389