فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

سیر تغییر و تحول تقویم در ایران و تحلیل نمادهای کهن گاه شماری ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه گرافیک، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت،گیلان، ایران
2 دانشیار دانشکدۀ هنر دانشگاه شاهد، شهر تهران، استان تهران
10.22070/negareh.2010.5121
چکیده
تقویم ایرانی علاوه بر بنیان های محکم علمی، از بی نظیرترین صورت های هنری نیز برخوردار است. بازتاب این تصویرگری را درگستره هنر ایران در آثار مختلف، می توان دید. تحقیق پیش رو به بررسی تغییر و تحول تقویم در ایران از کهن ترین ایام تا عصر حاضر پرداخته و در پی تبیین کهن ترین نشانه های گاهشماری در ایران است. از طرفی با بررسی نمونه هایی از تقویم های رقومی دوره اسلامی سعی شده عناصر کهن گاه شماری ایرانی را که در این تقویم ها به کار رفته اند، نشان دهد. هدف این پژوهش بیان تداوم حیات نمادها و نشانه های مربوط به گاه شماری کهن در تقویم های رقومی است. این پژوهش اثبات می کند که گاه شماری از کهن ترین ایام در این سرزمین وجود داشته و در دوره های مختلف به حیات خود ادامه داده است. نمادها و نشانه های این نوع گاه شماری کهن شمسی در دوره اسلامی به شکل نوشتاری و یا تصویری در تقویم های رقومی ظاهر شده است. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی و از طریق مطالعه کتابخانه ای و به روش فیش برداری است. همین طور از طریق میدانی به بررسی نمونه های تقویمی موجود در کتابخانه ها و موزه ها پرداخته است. به این ترتیب ابتدا به گاه شماری پیش از اسلام و دوره اسلامی پرداخته و انواع گاه شماری در این دوران را بیان نموده وسپس صورت های فلکی را به عنوان نمادهای مرتبط با گاه شماری ایرانی توصیف کرده و نمونه هایی از آن را در هنر باستانی ایران نشان می دهد. سپس با ارا ئه گزارشی از برخی تقویم های موجود متعلق به دوره اسلامی، سیر تغییر و تحول این تقویم ها و ارتباط تقویم های کهن با برخی نمونه های تقویمی دوره معاصر را مطرح ساخته و حضور نمادهای کهن گاه شماری ایرانی از جمله صورت های فلکی را در این تقویم ها نشان می دهد. بر این اساس، نمودهای تقویمی از دوره پیش از ایلام تا ساسانی به خوبی در آثار هنری ظاهر شده و در آثار هنری،کتب تنجیمی دوره اسلامی و نیز در تقویم های رقومی دوره اسلامی آمده اند. در دوره اسلامی اسامی این صورت ها به شکل نوشتاری و در مواردی به شکل تصویری در تقویم ها حضور دارند. تقویم های رقومی دوره اسلامی همان ساختار زیج های1 کهن را دارند، که از دوره هخامنشی شناخته شده بودند، از همین زمان (هخامنشی) تاثیرات طالع بینی را در رواج گاه شماری نباید نادیده گرفت، عنصری که به شکل ویژه ای در تقویم های دوره اسلامی آمده است. کهن ترین گاه شماری ایرانی که شمسی است با ویژگی های محتوایی و نیز بصری در دوره اسلامی زنده ماند و ظهور آن را می توان به شکل زیبایی در تقویم های رقومی مشاهده کرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The evolution and changing in the course calendar and study symbols of ancient Iranian calendar in the Islamic Numerical calendar

نویسندگان English

Hossein Abeddoost 1
Habibbollah Ayatolahi 2
1 Graphic Group, Faculty of Arts and Architecture, University of Guilan, Rasht, Guilan, iran
2 Associate Professor, Shahed University, Tehran, Iran.
چکیده English

Persian calendars besides having the most unique art forms have strong academic Foundations, too. These images (Art forms) are re­flected in the domain of Persian art. In the present article has been tried to study the process of changes and evolutions of calendars. This research also tries to explain the oldest samples of Persian chronology. In addition, by study the samples of Islamic Numerical calendars (Roghomi calendars), has been tried to show the elements of ancient Persian chronology that have been used in these calendars. The aim of this study is explaining continued life of symbols and sings related to ancient chronology in this Numerical calendars. This study proves the hypothesis that there has been chronology since from ancient time and in different periods in this country. The symbols and sings of ancient solar calendar have appeared in Islamic period at Numerical calendars in both written and pictorial forms. The adopted method in this research is descrip­tive – analytic via library researches and with taking notes method. Also samples of calendars that exist in libraries and museums have been studied through of fieldwork. In this reason, at the first, chronology of pre Islamic and Islamic periods has studied, and the types of chronology in these times have explained. It explains constellation as relative symbols with Persian chronology and shows samples of it, in ancient Persian art. Then, by offering a report of some Islamic calendars; it talks about the processes of changes and evolutions of these calendars and the contact of ancient calendars with some samples of contemporary calendars. Then it indicates the symbols of ancient Persian chronology (like constellation) in the contemporary calendars. According to the results of this research, icons of calendar have been appeared on Persian artworks very well, from pre-Eilamit history to Sassanid period. These forms (icons of calendar) are seen on the artworks, calendar and astronomical texts in Islamic periods. In this period the name of these constellations is existed in calendars in the form of written and image. Numerical calendars (Roghomi calendars) have the same structures with ancient astronomical tables (horoscopes) ,that were known from the Achaemenid era . From that time ( Achaemenid period) should not be ignored effects of horoscope, the element that in special form are in Islamic calendar. The oldest Persian chronology which is solar with content and visual features, has survived in Islamic period; these features are observed in Numerical calendars.

کلیدواژه‌ها English

calendar
Iran
constellation
symbol
art
 اکرمی، موسی، گاه شماری ایرانی، دفتر پژوهش های فرهنگی، چاپ اول، تهران، 1380.
بلک، جرمی و آنتونی گرین، فرهنگنامه خدایان، دیوان و نمادهای بین النهرین باستان، ترجمه پیمان متین، انتشارات امیر کبیر، چاپ دوم ، تهران، 1385.
بیرشک، احمد، گاه شماری ایرانی، بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی، چاپ اول، تهران، 1380.
بیرونی، ابوریحان، التفهیم لاوایل صناعه التنجیم، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، 1352.
یکرمن، هیننگ وویلی. هانتر و دیگران، علم در ایران و شرق باستان، ترجمه همایون صنعتی زاده، نشر قطره،چاپ اول، تهران، 1384.
بهروز، ذبیح، تقویم و تاریخ در ایران، نشر چشمه، چاپ سوم، تهران، 1387.
پوپ، آرتر آپهام و فیلیس اکرمن، سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز، سیروس پرهام وگروه مترجمان، چاپ اول، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1387.
تناولی،پرویز، طلسم گرافیک سنتی ایران، نشر بنگاه، چاپ سوم،تهران، 1387.
طوسی، خواجه نصیر الدین، ترجمه صورالکواکب عبدالرحمن صوفی، با تصحیح و تعلیقات سید معزالدین مهدوی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1351.
رضا زاده، ملک رحیم ، زیج ملک، انتشارات گلاب، چاپ اول، تهران، 1380.
رضا زاده، ملک رحیم، تنکلوشا، چاپ اول، تهران، نشر میراث مکتوب، 1384.
صفی زاده، فاروق، گاه شماری چهارده هزار ساله ایرانی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1379.
صیاد، محمد رضا و علی ابراهیمی سراجی، تقویم 4020 ساله هجری شمسی، نشر راه کمال، چاپ اول، تهران، 1388.
صوفی، عبدالرحمن، صور الکواکب، ترجمه خواجه نصیر الدین طوسی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، تهران، 1351.
عابددوست، حسین و حبیب ا... آیت اللهی، تحلیل مفهوم نمادین صحنه نبرد شیر و گاو بر فرش های ایرانی، مجموعه مقالات همایش ملی هنر، فرهنگ، تاریخ و تولید فرش دستباف ایران و جهان ، 28 و 29 اردیبهشت ماه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد،309 الی323، 1390.
عبدالهی، رضا، تاریخ تاریخ درایران، انتشارات امیر کبیر، چاپ سوم، تهران، 1387.
فریه، دبلیو، هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، انتشارت فرزان، چاپ اول، تهران، 1374.  
کراسنوولسکا، انا، چند چهره کلیدی  در اساطیر گاه شماری ایرانی، ترجمه ژاله متحدین، نشر ورجاوند،  چاپ اول، تهران، 1382.
کندی، ادوارد استوارت، پژوهشی  در زیج های دوره اسلامی، ترجمه محمد باقری، انتشارات علمی و فرهنگ، چاپ اول، تهران، 1374.
گرشویچ، ایلیا، تاریخ ایران در دوره هخامنشیان، از مجموعه تاریخ کمبریج، ترجمه مرتضی ثاقب فر، نشر جامی، چاپ اول، تهران، 1385.
 گیاهی یزدی، حمیدرضا، تاریخ نجوم در ایران، چاپ اول، تهران، دفتر پژوهش های فرهنگی، 1388.
مصّفی، ابوالفضل، فرهنگ اصطلاحات نجومی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ سوم، تهران،  1381.
نبیئی، ابوالفضل، گاه شماری در تاریخ، چاپ چهارم، تهران، انتشارات سمت، 1388.
واندروردن، بارتل، پیدایش دانش نجوم، ترجمه همایون صنعتی زاده، چاپ اول، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1372.
ورجاوند، پرویز، کاوش در رصد خانه مراغه، انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم ،تهران، 1366.
پایان نامه
اکبری، ملیحه، بررسی تقویم های مصور ایران، پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر،  تهران، 1377.
کاظم پور، زیبا، بررسی درخت زندگی در هنر ایران و نمود آن بر فرش های ایرانی، پایان نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه هنر اصفهان، با راهنمایی دکتر بهار مختاریان، 1389.
مقالات
عابددوست، حسین و زیبا کاظم پور، مفاهیم مرتبط با نماد شیر در هنر ایران باستان تا دوره ساسانی در مقایسه تطبیقی با هنر بین النهرین، فصلنامه تحلیل پژوهشی نگره، ،شماره 8 و9 ،87-111، تهران، دانشکده هنردانشگاه شاهد شاهد، 1387
Dyakonov,I.M and Livshits,V.A,:Dokumenty iz Nisy(Documents from Nisa),25th International Congress of Orientalists,provisional results of research-work,Moscow,1960.
Shahbazi.A.S,The splendor of Iran Vilume I,Ancient times,ferst published by Booth-Clibborn, 2001.
دوره 5، شماره 16
زمستان 1389
صفحه 2-14

  • تاریخ دریافت 02 بهمن 1389
  • تاریخ پذیرش 26 اسفند 1389
  • تاریخ انتشار 10 دی 1389