فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

نقشمایه‌های مهری در نقوشِ تزیینی هنر ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه پژوهش هنر. دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر. دانشگاه هنر، تهران، ایران.
چکیده
در اساطیر نمادین ایرانی، روشنایی و نور برآمده از گنبد آسمان است. آسمان چون گنبدی از سنگ تصور می شد که روشنی و نور از آن متولد شده است. از دیدگاه اساطیری، زاده شدن میترا از صخره سنگ، دگردیسه شدن همین اسطوره است. این نماد به همراهی باقی نمادهای تصویری برآمده از مفهوم و داستان های مهری که روزگاری منجی (سوشیانس) مردمان ایران زمین به شمار می رفته در طول تاریخ تغییرات فراوانی یافته و به شکل های متنوعی در بستر تاریخ نمادین و تصویری این مرزو بوم ظهوری چندباره داشته است. در این مقاله نشانه ها و ردپای این دینِ چندین هزارساله که گسترشی جهانی نیز داشته، از نظر تصویری و مفاهیم مستتر در آن مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. چرا که آیین مهر یکی از آیین هایی است که تصاویر نمادین به عنوان زبان بصری در انتقال مفاهیم و مبادی این آیین و پیروان آن به کار است و در طول زمان گاه این تصاویر با همان معانی مستتر در آن ها حفظ شده و سده ها ی بعدی با تغییراتی در همان شیوه و با مفهوم گسترده تر مورد استفاده قرار گرفته اند. بررسی طبقات هفت گانه مهری و نمادهای تصویری مهرابه ها، مبنای مطالعه تطبیقی این پژوهش است و با استناد به مدارک وپژوهش های اسطوره شناسی، تاریخ ادیان و ایران باستان و به ویژه منابع نزدیک به آن از جمله اوستا این نمادها از منظرمفهومی معرفی شده و سپس ردپای
نقش های نمادین مهری در هنر ادوار مختلف ایران جست وجو و نمونه های مرتبط با آن را بررسی شده است.

این پژوهش به روش تحلیلی- توصیفی و با رویکرد تطبیقی میان مفاهیم مهری و نمادهای تصویری آن با نقوش ادوار مختلف هنری ایران تنظیم گردیده و نتیجه آن چهار محور ذیل است.
1- نقوش متعددی از سنت مهری در هنر ادوار بعد هنر ایران دیده می شوند.
2- البته نقوش فوق حامل همان مفاهیم مهری نیستند.
3- تعدادی از نقوش در ادوار بعد به دلیل تعارض با باورهای جدید حذف می شوند.
4- نقوش مهری در ادوار بعد به صورت تزیینی به کار گرفته شده اند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Mithraicism Motifs in the Ornamental Designs of Iranian Arts

نویسنده English

Samaneh(Samin) Rostambeigi
Assistant Professor, Department of Art Research, Iran .University of Art, Tehran, Iran
چکیده English

In symbolic Persian mythology, lighting and light has arisen from the dome of the sky. The sky has been imagined like as a dome of rock, that light has born from it. From the aspect of mythology, borns of Mithra from a rock cliff, is the metamorphosis of same myth. . This symbol along with other symbolic images which originated from Mehr’s stories and concepts whom was the Saoshyant of Iranian people in old periods, had changed a lot during centuries and in variety forms has had multiple appearances in the symbolic and visual history of this land. In this article Symptoms and traces of this ancient religion, which had the global spread, has been reviewed and analyzed from the pictorial aspects and the concepts embodied in it. because Mehr rituals is one of the religions in which iconic images as the visual language to transfer of concepts and principles of this religion and its followers have been used and over time, sometimes with the same meanings hidden in these images and keep them next centuries with changes in the same way and with the broader concept have been used.
The basis of this research is a comparative study Research documents and citing the mythology, history and religions of ancient Iran, and especially by sources close to the Avesta, the symbols of the conceptual approach have introduced and then by searching the traces of Mehri ritual elements, their symbolic roles in different periods of Iranian art and related samples have been investigated. This text wants to consider the Mithraism elements which are come to the other artistic motifs during centuries by comparative view and with descriptive and analysis methods.
The results are shown in 4 paradigms.

A lot of motifs from Mithraism tradition are seen in later periods.
Those motifs which are seen in other artistic works carried the same meaning as Mithraism motifs.
Some motifs are omitted because of conflicts which were existed between them and the principles of that time.
Most of Mithraism motifs are used as ornamental motifs in later periods.

کلیدواژه‌ها English

Mithraism symbols
Ornamental designs
Mithraism rite
Iranian art
Islamic period
اباذری، یوسف، زهادپور، مراد، ولی، وهاب، ادیان جهان باستان ، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران،1372.
استراوس - لوی، اسطوره و معنا، ترجمه شهرام خسروی، 1380.
آموزگار، ژاله، تاریخ اساطیری ایران ، نشر فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1387.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی،. موسسه انتشارات حکمت.
بختورتاش ، نصرت­ا...، گردونه خورشید یا گردونه مهر ، نشر آرتامیس، تهران، 1356.
باقری، مهری، دین های ایران باستان، نشر قطره، تهران، 1387.
بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، نشر آگه، تهران، 1375.
بهار، مهرداد، ادیان آسیایی، نشر مرکز، تهران، 1373.
پاکباز، رویین، نقاشی ایران، نشر نارستان، تهران، 1379.
تذهیبی، مسعود، شهبازی-فریده، نقشمایه های ایرانی، انتشارات سروش، تهران، 1374.
تناولی، پرویز،گبه هنر زیر پا، انتشارات یساولی، تهران، 1383.
حامی، احمد، بغ مهر، چاپ داورپناه . تهران، 2535.
حصوری،علی، مبانی طراحی سنتی در ایران، نشر چشمه، 1389.
خوردشیان، اردشیر، پارسه (تخت جمشید)، انتشارات جامی، تهران، 1390.
خاوران نامه، نشرسازمان میراث فرهنگی کشور،1380.
دوبوکور، مونیک ، رمزهای زنده جان ، ترجمة جلال ستاری ، نشر مرکز، 1373.
دویتز، ورنر فلیکس، ماتیسون، سیلویا، پارسه(تخت جمشید)، تدوین فرامرز غنی و عکس از افشین بختیار، انتشارات یساولی، تهران، 1377.
دولت آبادی، هوشنگ، جای پای زروان ، نشر نی، 1311.
دورانت، ویل.،تاریخ تمدن، یونان باستان (جلد دوم)ترجمه امیرحسین آریان‌پور و دیگران. سرویراستار، محمود مصاحب. چاپ ششم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۸.
رزسگای،ماری، معراج نامه، ترجمه مهناز شایسته فر، انتشارات موسسه مطالعات هنر اسلامی، 1385.
رضی، هاشم، آیین مهر، میترائیسم. انتشارات بهجت . تهران،1371.
رفیعی، لیلا، سفال ایران، انتشارات یساولی، تهران،1377.
زاویه، سعید، شعر و فرش، پایان نامه کارشناسی ارشد، چاپ نشده در دانشگاه هنر، 1374.
عفیفی، رحیم، اساطیر و فرهنگ ایران در نوشته­های پهلوی. انتشارات توس، 1374.
شاهکارهای نگارگری ایران، فرهنگستان هنر با همکاری موزة هنرهای معاصر تهران، بهار 1384.
شهبازی علیرضا شاهپور،فیلم پارسه، بنیاد پژوهشی پارسه، پاسارگاد،1381.
کریستن سن، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، دنیای کتاب، تهران، 1372.
کن بای، شیلا، نقاشی ایرانی، ترجمه مهدی حسینی، انتشارات دانشگاه هنر، تهران،1382.
گربران، آلن ، شورالیه ژان، فرهنگ­ نمادها. ترجمه سودا به فضایلی، انتشارات جیحون، 1378.
ناس، جان بی، تاریخ جامع ادیان، ترجمه علی­اصغر حکمت، انتشارات علمی و فرهنگی، 1345.
مقدم، محمد ، مهر و ناهید، انتشارات هیرمند، تهران، 1380.
مهر، فرهنگ، فلسفة زرتشت، دیدی نواز دینی کهن، انتشارات جامی، 1374.
مهراز، رحمت­ا... آرمانهای انسانی در فرهنگ ایران، نشر بی­تا، تهران، 1382.
مالووان، م.ا.ل  بین­النهرین و ایران باستان، تهران، 1368.
ورمازرن، مارتین، آیین میترا، ترجمه بزرگ نادرزاد، انتشارات مرکز، 1375.
هال،جیمز،فرهنگ نگاره ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی، انتشارات فرهنگ معاصر،1383.
هوک، ساموئل ،هنر واساطیر خاورمیانه ترجمه ع.ا.بهرامی و فرنگیس مزداپور، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، 1380.
هیوم،رابرت ا، ادیان زندة جهان،  ترجمة عبدالرحیم گواهی، دفتر نشر فرهنگی اسلامی، 1376.
یاحقی، محمدجعفر، فرهنگ اساطیر و اشارت داستانی، تهران، 1369.
 
Hall,James, Illustrated Dictionary of Symbols In Eastern and Western Art, published by Westview press,1996.
Layard ,M.Felix ,Introduction a l’étude du culte public et des mystères de Mithra en orient et en occident, par Paris, 1847.
 
Sabahi ,Taher  L’arte del Tappeto D’oriente, , Electa,Milano,2007.
دوره 6، شماره 18
تابستان 1390
صفحه 49-67

فایل‌های تکمیلی/اضافی

  • تاریخ دریافت 18 فروردین 1390
  • تاریخ پذیرش 29 اردیبهشت 1390
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1390