تحلیل و تطبیق هندسۀ پنهان معماری با دیوارنگاری‌های خانۀ بهنام تبریز بر پایۀ شبکۀ زیرساختی

نژاد ابراهیمی, احد; هاشم پور, پریسا; کریمی قلعه لر, سمیرا

doi:10.22070/negareh.2024.18548.3314

تحلیل و تطبیق هندسۀ پنهان معماری با دیوارنگاری‌های خانۀ بهنام تبریز بر پایۀ شبکۀ زیرساختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

احد نژاد ابراهیمی ¹

پریسا هاشم پور ²

سمیرا کریمی قلعه لر ³

¹ استاد گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

² استاد گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.

³ دانشجوی دکتری معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.

10.22070/negareh.2024.18548.3314

چکیده

مقدمه: هندسه از اصول جدایی‌ناپذیر معماری ایرانی- اسلامی است که با بهره‌گیری از تناسبات و پیمون، هماهنگی را در اجزای بنا ایجاد می‌کند. پژوهشگران با انجام مطالعات مختلف به این نتیجه رسیده‌اند که هندسه نه‌تنها در معماری، بلکه در هنرهای ایرانی– اسلامی همچون نگارگری نیز موردتوجه بوده و نگارگران از آن برای ارتقای زیبایی آثارشان بهره برده‌اند. دیوارنگاری، به‌عنوان یکی از شاخه‌های هنر نگارگری، در تزئین بناهای تاریخی ایران کاربرد داشته است. پژوهشگران بر این باورند که در معماری ایرانی-اسلامی، هندسه هم در ساختار اصلی و فضاسازی بنا و هم در جزئیاتی چون تزئینات و نقوش، به‌کاررفته است.
اهداف و سؤال‌ها: هدف پژوهش حاضر، بررسی فرضیۀ استفاده از ریزنقش‌های هندسی و شبکۀ شطرنجی زیرساختی برای ترکیب‌بندی و جایگیری نقوش در ترسیم دیوارنگاری‌های خانۀ بهنام، مشابه ترسیم نقش‌ها در نگارگری ایرانی و یافتن ارتباط این شبکه شطرنجی با معماری بنای خانۀ بهنام است. سؤال‌های پژوهش این است که در خانه‌های تاریخی ایرانی –اسلامی چه ارتباطی بین هندسۀ معماری و هندسۀ نقوش دیوارنگاری‌ها وجود دارد؟ و چه ارتباطی میان الگو و هندسۀ جداره‌ها و پلان طنبی خانۀ بهنام تبریز با نقوش دیوارنگاری‌های آن وجود دارد؟
روش‌ها: در این مطالعه موردی، خانۀ تاریخی بهنام با دیوارنگاری‌های ارزشمند انتخاب‌شده است. روش پژوهش، تحلیلی- تطبیقی و شیوۀ گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و میدانی است.
یافته‌ها و نتایج: نتایج نشان می‌دهد که شبکۀ شطرنجی به‌کاررفته در دیوارنگاری‌ها با شبکۀ شطرنجی زیرساختی معماری بنا هماهنگ است و هندسه و تناسبات نمای جداره‌ها بر الگوی جایگیری نقوش در دیوارنگاری‌ها منطبق است.

کلیدواژه‌ها

هندسه معماری

پیمون و مدول

دیوارنگاری

شبکه زیرساختی

خانه بهنام تبریز

عنوان مقاله English

Analyzing and Comparing the Hidden Geometry of Architecture with the Murals of Behnam House in Tabriz based on the Infrastructure Network

نویسندگان English

Ahad Nejad Ebrahimi ¹

Parisa Hashempour ²

Samira Karimi galeelar ³

¹ Professor, Department of Architecture and Urbanism, Islamic Art University, Tabriz, Iran.

² Professor, Department of Architecture and Urbanism, Islamic Art University, Tabriz, Iran.

³ PhD Candidate in Architecture, Department of Architecture and Urbanism, Islamic Art University, Tabriz, Iran.

چکیده English

Introduction: Geometry was one of the integral principles of Iranian-Islamic architecture, which created the necessary harmony in different parts of a building with the help of proportions and Peymun. The use of a mesh background was one of the oldest manifestations of the presence of geometry in architecture, which was used as a guide for the architect to ensure proportions and basic harmony in the building. But geometry was not only specific to the art of architecture; geometry has also been used by artists in other Iranian-Islamic arts in a hidden form. By conducting various studies, researchers have come to the conclusion that geometry has been important not only in architecture, but also in other Iranian-Islamic arts such as miniature painting, and painters have used geometry for aesthetic purposes. Mural painting is one of the branches of the art of painting that has been used as decoration in Iranian historical buildings. Researchers believe that in Iranian-Islamic architecture, geometry was not only used in the main structure and spatial organization of buildings, but architects and artists also used this geometry in details such as decorations and motifs. Hidden geometry was a geometric coordinate system based on which the artist composed their work, and its purpose was to create a coherent whole. This coherent whole in architecture included plans, sections, details, and architectural decorations. Reticulated substructures found in scrolls such as the Topkapi Scroll were some of the most important documents to prove the use of hidden geometry by traditional architects in the construction of their buildings. These scrolls, which included plans and patterns of decorations aligned with reticulated substructure networks, indicated the coherence between building components. Therefore, it can be said that if such a grid-based infrastructure was used in the design of Iranian buildings, it should be possible to adapt the existing buildings to such networks. To investigate this issue, the historic Behnam House, which has valuable murals, was selected for the case study.
Purposes & Questions: The purpose of the present study is to investigate the hypothesis regarding the use of geometric micro-patterns and a reticulated grid to compose and place motifs in the murals of Behnam House, similar to pattern drawing in Iranian painting, and to find the relationship between this reticulated grid and the architecture of Behnam House. The research questions are as follows: What is the relationship between the architectural geometry and the geometry of the motifs in the mural paintings in historical Iranian-Islamic houses? and what is the relationship between the pattern and geometry of the walls and the plan of Behnam House in Tabriz, and its mural motifs?
Methods: The research is qualitative, and the method of this research is analytical-comparative. The data collection method is library and documentary research, and images related to the murals have also been recorded in the field. The analysis part of the research, which includes the analysis of hidden geometry in plans, murals, and drawings, has been carried out with the help of software such as AutoCAD and Photoshop.
Findings & Results: According to the studies and analyses, the results of the study indicated that the hidden geometry in the mural painting of the Tannabi room of Behnam House is related to its architecture, so that both correspond to a single grid, that is, the artist designed the mural painting using the infrastructure network modules of the room’s architecture on a smaller scale. The square infrastructure network with horizontal and vertical lines obtained from testing different divisions with proportions is completely consistent with the Behnam House plan. The secondary and tertiary grids with specific proportions, obtained from the primary grid, are also consistent with the mural motifs of the Behnam House. In addition to the 45-degree rotation of this grid (the method used in the Tabriz school of painting), a template design obtained for placing motifs, in which the shamsa in the wall painting has been developed with a square proportion and the important components of mural painting such as oval frames, flowers and vases, shamsa and half-shamsa and half triangles are placed in this pattern of divisions with a proper order.

کلیدواژه‌ها English

Architectural geometry

Peymun and modules

Mural painting

Infrastructure network

Tabriz’s Behnam House

اب‍وال‍وف‍ای‌ ب‍وزج‍ان‍ی‌، م. م. (١٣٦٩). ه‍ن‍دس‍ه‌ ای‍ران‍ی‌. ک‍ت‍اب‌ ت‍ج‍ارت‌ ف‍ی‌ م‍ای‍ح‍ت‍اج‌ ال‍ی‍ه‌ ال‍ع‍م‍ال‌ و ال‍ص‍ن‍اع‌ م‍ن‌ الاش‍ک‍ال‌ ال‍ه‍ن‍دس‍ی‍ه‌، ی‍ا، ک‍ارب‍رد ه‍ن‍دس‍ه‌ در ع‍م‍ل‌ (ع. جذبی، مترجم). سروش. https://yassavoli.com/product/6115641

اسمعیلی سنگری، ح.، و عمرانی، ب. (١٣٩٣). تاریخ و معماری خانه‌های تبریز قدیم. تبریز: فروزش. https://www.ketabiran.ir/book/41117

افشار مهاجر، ک.، و بهشتی، ط. (١٣٩۴). چگونگی روند ترکیب‌بندی در نگاره های ایرانی مورد پژوهشی: (نگاره بازی شطرنج بوزرجمهر و سفیر هند از نسخة خطی شاهنامة بایسنقری). آینه میراث، ٢(١٣)، ٩- ٣٢. https://elmnet.ir/doc/1482429-23818

افشار مهاجر،ک.، و کریمی عواطفی، ط. (١۴٠٠). تحلیل محتوای نقاشی‌های دیواری در خانه‌های قاجاری تبریز. نگارینه هنر اسلامی، ٨(٢٢)، ١٣٠-١٥٣. https://niamag.birjand.ac.ir/article_1957.html

السعید، ع.، و پارمان، ع. (١٣٦٣). نقش های هندسی در هنر اسلامی (م. رجب نیا، مترجم). سروش. (نسخه اصلی منتشر شده در ۱۹۷۶). https://www.gisoom.com/12956

بلیلان اصل، ل.، حسن پور لمر، س.، و فیاض مقدم، ح. (۱۴۰۱). تأویل مفاهیم عددی و رموز هندسی نهفته در تزئینات و معماری گنبد سلطانیه. نگره. ۱۷(۶۲)، ۵۵-۷۹. https://negareh.shahed.ac.ir/article_3174.html?lang=en

بمانیان، م. (١٣٨١). مقدمه ای بر نقش و کاربرد پیمون در معماری ایرانی. درس هنر، (١)، ١-١٠. https://elmnet.ir/doc/960996-61163

بمانیان، م.، اخوت، ه.، و بقایی، پ. (١٣٩٠). کاربرد هندسه و تناسبات در معماری. انتشارات هله/طحان. https://elmnet.ir/doc/30477839-48561

پاشاپور، م. (١٣٩٣). دیوارنگاری معاصر بر اساس نمونه های قاجاری تبریز [پایان نامه ی کارشناسی ارشد منتشر نشده]. دانشگاه هنر اسلامی تبریز.

پ‍ال‍ی‍ا ک‍ووا، ی. آ.، و رح‍ی‍م‍ووا، ز. (۱۳۸۱). نقاشی و ادبیات ایرانی (ز. فیضی، مترجم). انتشارات روزنه. https://elmnet.ir/doc/31335018-51141

تصویر لوحی پیدا شده در موزه ملک [دوره قاجار]. (بی‌تا). [اثر تصویری]. کتابخانه و موزه ملی ملک، تهران.

جلالی جعفری، ب. (١٣٨۳). نقاشی قاجاری، نقد زیبایی شناسی. کاوش قلم. https://www.adinehbook.com/9649378634

چرخی، ر. (١٣٨١). تطبیق دیوار نگاره های خانه بهنام تبریز با دیگر نقوش مربوط به دوره زند و قاجار [طرح پژوهشی]. دانشگاه هنر اسلامی تبریز، دانشکده هنرهای تجسمی. https://visualarts.tabriziau.ac.ir/1381

رضازاده اردبیلی، م.، و ثابت فر، م. (١٣٩٢). بازشناسی کاربرد اصول سنتی در معماری سنتی: مورد مطالعاتی قصر خورشید و هندسه پنهان آن. هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، ١٨(١)، ٢٩-۴۴. https://jfaup.ut.ac.ir/article_36355.html

رکنی، ن. (١٣٩٣). فتوت نامه و لوح معماری (زیج) از دوره قاجار در کتابخانه و موزه ملی ملک. اثر، ۳٥(۶٥)، ٥١-٦۴. https://journal.richt.ir/athar/browse.php?a_id=69&sid=1&slc_lang=fa

زارعی فارسانی، الف.، و قاسمی اشکفتکی، م. (١٣٩٨). ترکیب‌بندی در نگارگری ایرانی با تأکید بر مضمون و اصول سنت های تصویری. جلوه هنر، ١١(٢)، ٢١-۴٢. https://jjhjor.alzahra.ac.ir/article_4245.html

صدری، م.، و کشیر، م. (١۴٠١). مقایسه نظام ترکیب‌بندی سه نگارة رزم از سه مکتب در نسخه خمسه نظامی ١۴۴٢م/٨۴٦ ق. نگره، ۱۷(۶۱)، ۴٨-٦٥. https://negareh.shahed.ac.ir/article_3501.html

طاهباز، م. (١٣٨٣). رد پای قداست در معماری اسلامی ایران. صفه، ۱۴(۲)، ١٠٣-١٢٣. https://soffeh.sbu.ac.ir/article_99981.html

عباسی، ن.، قاسمی سیچانی، م.، ولی بیگ، ن.، و سعدوندی، م. (١٣٩٨). ارزیابی آراء ریاضیدانان مسلمان (سده دو تا یازدهم هجری قمری) در باب ماهیّت هندسه در معماری. اندیشۀ معماری، ٣(٥)، ٨٤-١٠٥. https://at.journals.ikiu.ac.ir/article_1787.html

فدایی، ف. (١٣٩٥). تحلیل هندسه پنهان در نقاشی ایرانی، مطالعه موردی نگاره ای از کمال الدین بهزاد [مقاله کنفرانسی]. همایش بین المللی شرق شناسی، فردوسی و فرهنگ و ادب پارسی. بازیابی شده در ۲۱ مهر، ۱۴۰۳، از https://elmnet.ir/doc/20790722-51294

کانادی، ج. (١٣٨٤). تحلیل آثار هنری (ع. شروه، مترجم). شباهنگ. https://www.gisoon.com/11363567

مدهوشیان نژاد، م.، حدادیان م.، و رازانی، م. (١٣٩٦). مطالعه تطبیقی دیوارنگاری در تالارهای شاه نشین خانه حریری تبریز و خانه قوام الدوله تهران. هنرهای صناعی اسلامی، ۲(۱)، ٣٦-٥١. http://jih-tabriziau.ir/article-1-21-fa.html&sw=

ملک پائین، ع.، و چانگ هونگ، ژ. (١٣٩٨). بررسی هندسه پنهان در مکتب نگارگری هرات؛ با تأکید بر نگاره به لشکر نمودن اسکندر، سخن گوشه نشینان را. نگره، ١۴(٥٢)، ۵-۲۳. https://negareh.shahed.ac.ir/article_1049.html

نجیب اوغلو، گ. (۱۳۷۹). هندسه و تزئین در معماری اسلامی (م. قیومی بیدهندی، مترجم). انتشارات روزنه. https://gbook.ir/catalog11151

هیلن برند، ر. (۱۳۸۳). م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌: ف‍رم‌، ع‍م‍ل‍ک‍رد و م‍ع‍ن‍ی‌ (الف. اعتصام، مترجم). شرکت پردازش برنامه ریزی شهری شهرداری تهران. https://www.goodreads.com/book/show/28017898

Abbasi, N., Ghasemi sichani, M., Valibeig, N., & Saedvandi, M. (2019). Evaluation of the viewpoints of Muslim mathematicians (2-11 centuries AH) about the concept of geometry in architecture. Journal of Architectural Thought, 3(5), 84-105. https://at.journals.ikiu.ac.ir/article_1787.html?lang=en [In Persian].

Abolvafa Albuzjani. M. (1991). Applied Geometry (A. Jazbi, Trans.). Soroush. https://yassavoli.com/product/6115641 [In Persian].

Adle, C. (1975). Recherche sur le module et le tracé correcteur dans la miniature orientale. I, la mise en évidence à partir d’un exemple. Le Monde Iranien et l’Islam, 3, 81‒105. https://www.persee.fr/authority/401756 [In French].

Afsharmohajer, K., & Beheshti, T. (2015). How the process of composition is formed in Iranian paintings: A case study of the painting“Bozorgmehr playing chess with the Indian ambassador”from the Baysonghori Shahnameh manuscript. Ayeneh‑ye Miras, 2(13), 9–32. https://elmnet.ir/doc/1482429-23818 [In Persian].

Afsharmohajer, K., & Karimi Avatefi, T. (2022). Content analysis of murals in Qajar houses of Tabriz. Negarineh Islamic Art, 8(22), 130-153. https://niamag.birjand.ac.ir/article_1957.html?lang=en [In Persian].

Balilan Asl, L., Hasanpour Loumer, S., & Fayyaz Moghaddam, H. (2022). Interpretation of numerical concepts and geometric codes hidden in the decoration and architecture of Soltaniyeh Dome. Negareh Journal, 17(62), 55-79. https://negareh.shahed.ac.ir/article_3174.html?lang=en [In Persian].

Bamanian, M. (2002). An introduction to the role and application of the module (peymun) in Iranian architecture. Dars‑e Honar, 1, 1–10. https://elmnet.ir/doc/960996-61163 [In Persian].

Bamanian, M., Akhavat, H., & Baghaei, P. (2011). Application of Geometry and Proportions in Architecture. Hele/ Tahhan Publications. https://elmnet.ir/doc/30477839-48561 [In Persian].

Canaday, J. (2005). Metopolitan Seminars in Art (A. Sherveh, Trans.) Shabahang. https://www.gisoon.com/11363567 [In Persian].

Charkhi, R. (2002). A Comparison of the Wall Paintings of Behnam House in Tabriz with Other Motifs of the Zand and Qajar Periods [Research project]. Tabriz Islamic Art University, Faculty of Visual Arts. https://visualarts.tabriziau.ac.ir/1381 [In Persian].

El-Said, I., & Parman, A. (1984). Geometric Conceptss in Islamic Art (M. Rajabnia, Trans.). Soroush. https://www.gisoom.com/12956 (Original work published 1976). [In Persian].

Esmaili Sangari, H., & Omrani, B. (2014). History and Architecture of Old Houses of Tabriz. Forouzesh. https://www.ketabiran.ir/book/41117 [In Persian].

Fadaei, F. (2016). Hidden geometry analysis in Persian painting: A case study of a miniature by Kamal al-Din Behzad [Conference presentation]. International Conference on Oriental Studies, Ferdowsi and Persian Culture and Literature. Retrieved October 12, 2024, from https://elmnet.ir/doc/20790722-51294 [In Persian].

Hillenbrand, R. (2004). Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning (A. Etesam, Trans.). Tehran Municipality Urban Planning Processing Company. https://www.goodreads.com/book/show/28017898 [In Persian].

Jalali Jafari, B. (2004). Qajar Painting: An Aesthetic Critique. Kavoush‑e Ghalam. https://www.adinehbook.com/9649378634 [In Persian].

Madhoushian Nejad, M., Haddadian, M. A., & Razani, M. (2018). A Comparative study of mural paintings in the Main Halls of Qavam-ol-Dowlah House in Tehran and Houses of Hariri in Tabriz. IRAN. Bi-Annual of Islamic Crafts, 2(1), 36-51.
http://jih-tabriziau.ir/article-1-21-fa.html [In Persian].

Malekpaein, A., & Changhong, Z. (2019). Study of hidden geometry in the Painting of Herat School; With emphasis on illustration Demonstrating the Speech of Ascetics to the Troops by Eskandar. Negareh Journal, 14(52), 5-23. https://negareh.shahed.ac.ir/article_1049.html?lang=en [In Persian].

Necipoğlu, G. (2001). The Topkapi Scroll-Geometry and Ornament in Islamic Architecture with an Essay on the Geometry of the Muqarnas (M. Ghayoomi Bidhendi, Trans.). Rozaneh Publishing. https://gbook.ir/catalog11151 [In Persian].

Pashapour, M. (2014). Contemporary Mural Painting Based on Qajar Examples from Tabriz [Unpublished master’s dissertation]. Tabriz Islamic Art University. [In Persian].

Poliakova, E. A., & Rakhimova, Z. I. (2002). Iranian Painting and Literature (Z. Feyzi, Trans.). Rowzaneh Publications. https://elmnet.ir/doc/31335018-51141 [In Persian].

Rezazadeh Ardabili, M. and Sabetfard, M. (2013). Recognition of the application of geometric principles in traditional architecture case study: Qasre Khorshid and its hidden geometry. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning, 18(1), 29-44. https://jfaup.ut.ac.ir/article_36355.html?lang=en [In Persian].

Rokni, N. (2014). The Fotuwwat‑nama and architectural tablet (zij) from the Qajar period in the Malek National Library and Museum. Asar, 35(65), 51–64. https://journal.richt.ir/athar/browse.php?a_id=69&sid=1&slc_lang=fa [In Persian].

Sadri, M., & Kashir, M. (2022). Comparing the composition system of Three Battle Miniatures in Khamsa of Nizami (1442 AD) belonging to three different Persian painting schools. Negareh Journal, 17(61), 49-65. https://negareh.shahed.ac.ir/article_3501.html [In Persian].

Tahbaz, M. (2004). Traces of sacredness in Islamic architecture of Iran. Soffeh, 14(2), 103–123. https://soffeh.sbu.ac.ir/article_99981.html [In Persian].

Zarei Farsani, E., & Ghasemi, M. (2019). Composition in Iranian painting with emphasis on the theme and principles of visual traditions. Glory of Art (Jelve-y Honar) Alzahra Scientific Quarterly Journal, 11(2), 21-42. https://jjhjor.alzahra.ac.ir/article_4245.html?lang=en [In Persian].