فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

بررسی و مطالعۀ ویژگی‌های بصری کوبه‌های فلزی و گل‌میخ‌های در‌های ابنیه تاریخی عصر قاجار شهر اردبیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید مهدی حسینی نیا 1
حبیب شهبازی شیران 2
محدثه امینی 3
1 پژوهشگر پسادکتری باستان‌شناسی دوران اسلامی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
2 استاد گروه باستان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
3 کارشناس ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه محقق اردبیلی اردبیل، اردبیل، ایران.
10.22070/negareh.2024.19614.3432
چکیده
مقدمه: کوبه­‌ها ازجمله عناصر اصلی معماری سنتی ایرانی هستند که نماد و نشانه‌­ای از تفکیک جنسیتی و نیز نمایانگر احترام ویژه به اصل رعایت محرمیت در جامعۀ سنتی ایرانی محسوب می‌شوند. این آثار در کنار عناصر وابسته ازجمله پولک و گل­‌میخ‌­ها، به زیبایی هرچه‌تمام‌تر و در همان وهله نخست و پیش از ورود به اندرونی خانه؛ شیوه، تزئین، تخیل، نماد و ارتباط حسی و بصری در معماری اصیل ایرانی را به بیننده القا می­‌کنند. در این پژوهش، کوبه­‌ها، گل­میخ‌ها و پولک‌­های تزئینی خانه­‌های تاریخی بافت کهن اردبیل در دورۀ قاجار موردمطالعه قرار گرفته‌اند.
اهداف و سؤال‌ها: اهداف این پژوهش شامل مطالعۀ شکل‌­شناسی و شناسایی ویژگی­‌های بصری کوبه­‌های فلزی و گل­‌میخ­‌های ابنیه تاریخی عصر قاجار در بافت کهن اردبیل، بررسی ماهیت و دلیل نقوش و تزیینات موجود بر روی این آثار و همچنین نمادشناسی آن‌ها است.
روش‌ها: پژوهش حاضر از نوع تحلیلی– تاریخی بوده و بر اساس پیمایش نگارندگان در بافت تاریخی اردبیل و مطالعات کتابخانه­‌ای انجام‌شده است. هدف این پژوهش گونه‌­شناسی کوبه‌­ها، پولک‌ها و گل‌میخ‌های روی دَر­ها، دسته‌­بندی نقوش و عناصر تزئینی و نمادشناسی آن‌ها است. در این راستا به دنبال پاسخی منطقی برای این سؤال است که کوبه‌­ها و گل‌­میخ خانه­‌های تاریخی قاجار در بافت اردبیل شامل چندگونه و چه نقوشی هستند؟
یافته‌ها و نتایج: نتایج این پژوهش نشان می­‌دهد که در عصر قاجار، هنرمندان اردبیلی جلوه­‌هایی از ویژگی­‌های فرهنگی، اعتقادی و اقتصادی را در هنر فلزکاری؛ به‌ویژه در عناصر فلزی موجود بر روی دَر­ خانه­‌های تاریخی از خود نشان ­داده­‌اند. در این راستا، هنرمندان این دوره از انواع کوبه­‌های فلزی حلقه­‌ای، بیضی، میله‌ای بلند، زبان‌ه­ای با شکل­‌های حلقه‌مانند و بیضی­‌شکل و اشکال ظریف­تر برای زنان و کوبه‌­های ضخیم‌­تر به‌صورت میله­‌مانند، مستطیلی بلند و زبان‌ه­ای برای مردان بهره برده­‌اند. نقوش هندسی، گیاهی و حیوانی مانند مربع، مستطیل، شمسه، سرو، مار و گل نیلوفر بر روی این آثار دیده می‌شوند. نمادشناسی این نگاره‌­ها نشان می­‌دهد که هنرمندان عصر قاجار با آگاهی کامل به انتخاب شکل این عناصر و نقوش تزئینی روی آن‌ها پرداخته‌­اند و بار مذهبی و دینی همواره بیش از تزیین، نوع نقش، شکل و نگاره، موردتوجه بوده است.
کلیدواژه‌ها
اردبیل
قاجار
خانه‌های تاریخی
دَر
کوبه
گل‌میخ
پولک

عنوان مقاله English

Investigating and Studying the Visual Features of Metal Knockers and Studsthe Doors of the Historical Buildings in the Qajar Era in Ardabil City

نویسندگان English

Seyyd Mehdi Hosseyni Nia 1
Habib shahbazi Shiran 2
Mohadeseh Amini 3
1 Postdoctoral Researcher in Islamic Archaeology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
2 Professor, Department of Archeology, Faculty of Literature and Human Scinces, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran,
3 M.A. in Archeology, Department of Archaeology, Faculty of Literature and Human Scinces, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
چکیده English

Introduction: In general, out of the total of 34 remaining houses from the Qajar period in the historical context of Ardabil, only about 15 of these works have the entrance facade, wooden door and decorative facade of the building. These entrances are divided into two groups: entrances belonging to the early and middle Qajar period, and entrance doors belonging to the late Qajar period. In general, various decorative knockers, back plates and studs stand out on the mentioned wooden doors. The importance and necessity of the research lies in the fact that the wooden doors of historical Qajar houses in the old context of Ardabil are the first elements that attract the viewer's attention with their additions and detailed metal decorations. The need to preserve and maintain them, as well as to introduce them to other enthusiasts and art lovers helps preserve the historical heritage of cities and the country, and increases their attention to other aspects of traditional architecture. Their thought and effort in creating precious Iranian arts is meaningful. On the other hand, metal knockers, along with other artistic elements on the doors, between the surfaces of thatched, clay and even brick walls, create a combination that, apart from enlivening the movement of the eye, refreshes the mind amid the monotony. Mud walls are a good indication of the development of a certain type of culture and special artistic features.
Purposes & Questions: The purpose of this research is to investigate the morphology and identify the visual characteristics of metal knockers and studs used in historical Qajar-era buildings in the ancient context of Ardabil. In addition, the study seeks to examine the motifs and decorative elements applied to these objects and to explore the reasons for their use as well as their symbolic meanings. In this context, the research addresses how many types of motifs are present on the knockers and studs of historical Qajar houses in Ardabil, what kinds of motifs they include, and what meanings these motifs convey.
Methods: The current research is qualitative in nature. It is fundamental and theoretical in terms of purpose and it was done in a descriptive-analytical way. Data were collected through field surveys and library research. The statistical population of the study consists of the motifs of the facades of the historical houses of the old context of Ardabil, and the total number of samples examined in this research is 15 intact facades with decorative works. Data were analyzed qualitatively.
Findings & Results: The investigation and study of the functional-decorative elements on the doors of the historical houses of the Qajar era in the ancient context of Ardabil shows that the three elements of knockers, studs and back plates with their various forms and decorative motifs have a special effect. The wooden doors of this building depict the genius and artistry of the masters of this period. On these doors, men's knockers with elongated and long rectangular shape have the highest number among other sizes. Also, the heart-shaped or teardrop-shaped knockers are used more than other forms for women. Men's knockers in these houses have more diversity both in terms of form and in terms of more detailed patterns and decorations. But on the other hand, women's knockers have more elegance and the motifs and decorations in these works are created with more precision and sensitivity. Qajar studs have a circular design with a convex cap, and the two motifs of Panirak flower and Shamseh design are mostly used in these works. Besides these functional elements, back plates are among the decorative elements that are abundantly seen on the Qajar-era doors of Ardabil. These back plates can be divided into three groups: back plates under the knockers, back plates under the studs, and those on the frame or body of the doors. Geometric, plant, and animal motifs including sun, circle, peacock tail, lotus flower, cypress, medallion and multi-petal flowers are the most important decorations of these elements. The two methods of brushwork and meshwork are decorative techniques used in all these works while the contribution of the brushwork technique is more evident. The conducted studies show that the general form of these elements and the decorative motifs placed on them, in addition to the aesthetic aspect and the aesthetic sense that they instill in the viewer, also support the beliefs, intentions and convictions of the Muslim artist of the Qajar era. In the end, it can be concluded that the artists of the Qajar era chose the form of these elements, and the decorative motifs on them with full awareness, and in this regard, the religious significance was always more important than the decoration and the type of pattern, form and image.

کلیدواژه‌ها English

Ardabil
Qajar
Historical houses
Door
Knocker
Stud
Back plate
احسانی، م. (۱۳۹۰). هفت هزار سال هنر فلزکاری در ایران. انتشارات علمی و فرهنگی.  https://sushiant.com/Ehsani68
افرادی، ک. (1395). گونه­بندی شیوه طراحی و ساخت درب­ها و سردرهای بافت تاریخی رشت از دوره قاجار تاکنون. پژوهش­های باستان­شناسی ایران، 7(15)، ۲۰۳-۲۱۸. https://doi.org/10.22084/nbsh.2017.6202.1260
امیری، پ. (۱۳۸۴). در جستجوی هویت شهری اردبیل. وزارت مسکن و شهرسازی. https://www.mrud.ir/books/Ardabil
بطیار، م.، و حسنی، غ. ا. (۱۳۹۸). خاستگاه­شناختی، طبقه­بندی و تحلیل نقش­های شیر سر بناهای قاجاری گرگان. مطالعات­ هنر اسلامی، 15(33)، ۹۸-۱۲۳. https://doi.org/10.22034/ias.2019.91558
بوکور، م. د. (۱۳۸۷). رمزهای زنده جان (ج. ستاری، مترجم). نشر مرکز. https://nashremarkaz.com/book/2008
بهار، م. (1386). از اسطوره تا تاریخ (الف. اسماعیل­پور، گردآورنده و ویراستار). انتشارات چشمه. https://www.iranketab.ir/book/11086-from-myth-to-history
بهداد، ح.، و مجابی، س. ع. (۱۴۰۰). تنوع طرح و نقش در کوبه­های ابنیه تاریخی بافت سنتی شهر یزد. هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، ۲۶(۳)، ۵۱-۶۴. https://jfava.ut.ac.ir/article_84670.html
بهمنی، پ. (1389). سیر تحول و تطور نقش و نماد در هنرهای سنتی ایران. انتشارات دانشگاه پیام نور. https://press.pnu.ac.ir/book_29638.html
جاری­پور قهرود، م. ج.، و فرخ­فر، فرزانه. (1401). گونه­شناسی آثار زمودگری نصب شده بر درهای ورودی ابنیه قاجاری کاشان. هنرهای صناعی ایران، 5(2)، ۶۵-۸۲. https://doi.org/10.22052/hsi.2023.248696.1082
حسن­پور لمر، س.، ابراهیمی، الف.، ستاری ساربانقلی، ح.، و وندشعاری، ع. (140۲). گونه­شناسی درب­های سنتی شهر تاریخی ماسوله. پژوهش­های باستان­شناسی ایران، 13(39)، ۲۹۷-۳۲۶. https://doi.org/10.22084/nb.2023.26287.2486
خزایی، م. (1386). تأویل نقوش نمادین طاووس و سیمرغ در بناهای عصر صفوی. هنرهای تجسمی، ۲۶، ۲۴-۲۷. https://ensani.ir/fa/9520
زارع، ش. (1401). بررسی جایگاه نماد خورشید در اشعار عارفانه و تاثیر آن بر صنایع دستی شهرستان میبد. جستارنامه فرهنگ و هنر اسلامی، 1(1)، ۴۰-۵۱.  https://www.jiac.ir/fa/downloadpaper.php?pid=13&rid=1&p=A
سازمان بهسازی و نوسازی شهر اردبیل. (۱۳۸۷). برنامـه راهبــردی، حفــظ و احیــای بافــت بــاارزش فرهنگــی، تاریخـی شـهر اردبیـل. اردبیـل: ایـوان نقـش جهــان. https://ghorfestan.ir/iwannaghshjahan
شاد قزوینی، پ.، و ادراکی، م. (1399). تحلیلی بر نقش شمسه از منظر اندیشه و عرفان ابن­عربی. هنرهای صناعی اسلامی، ۴(۱)، ۱۱-۱. https://scholar.google.com/citations1399
شمیلی، ف.، و جهانمرد، ب. (1401). بهشت گمشده؛ مطالعه نقش طاووس در نمای بیرونی بناهای تاریخی شهر اصفهان. هنرهای صناعی ایران،5(1)، 89-100. https://doi.org/10.22052/hsi.2022.246406.1024
شوالیه، ژ.، و گربران، آلف. (1385). فرهنگ نمادها (س. فضایلی، مترجم). نشر جیحون. https://www.iranketab.ir/book/84444-the-penguin-dictionary-of-symbols
شهبازی شیران، ح.، حسینی نیا، س. م.، و بالیده، ف. (1403). بررسی و تحلیل تزیینات وابسته به معماری در خانه‌های دوران قاجار و پهلوی شهر اردبیل. نگارینه هنر اسلامی، 11(27)، ۱۵۸-۱۷۸. https://journals.birjand.ac.ir/article_2927.html
شیخی، ع.، و نجاری، م. (۱۳۹۶). مطالعه تزئینات نما و سردر خانه­های تاریخی قاجاری و پهلوی شهر مشهد. پژوهشنامه خراسان بزرگ، (۲۸)، ۱- ۲۰. https://elmnet.ir/doc/1932176-21332
صادقی­نیا، س.، و پوزش، س. (139۵). بررسی تاویلی و نمادشناسانه نقش طاووس در هنرهای ایرانی. ادبیات نمایشی و هنرهای تجسمی، 1(2)، ۵۳ -۶۲.  https://jdva.du.ac.ir/article_39.html
 عابددوست، ح.، و کاظم­پور، ز. (1395). تحلیل ریشه­ها و مفاهیم نقوش هندسی معماری دوره اسلامی در هنر کهن ایرانی. نگارینه هنر اسلامی، 3(10)، 41-58. https://doi.org/10.22077/nia.2016.777
غلامی رکن­آبادی، ز. (1390). نمادشناسی تصویری مار بر کوبه درها در هنر اسلامی [پایان­نامه کارشناسی ارشد منتشر نشده].  دانشگاه هنر اصفهان، دانشکده هنر. https://elmnet.ir/Gholami1390
کوهزاد، ن. (1389). تقدس نقش سرو در هنر ایران. هنرهای تجسمی، 3(5)، ۷-۱۶. https://www.noormags.ir/1494791
کیان، م. (1381). چلنگری در هنرهای سنتی. کتاب ماه هنر، (۴۵-۴۶)، 62 - 66. https://www.noormags.ir/Kian1381
ماسه، ه. (1353). معتقدات و آداب ایرانی (م. مهدی روشن­ضمیر، مترجم؛ ج. ۱). تبریز: موسسه تاریخ و فرهنگ ایران. https://www.iketab.com/1353
محمدزاده، م.، و علیزاده میرزاکلایی، س. (۱۳۹۲). تجزیه‌وتحلیل تزئینات فلزی درب ورودی مدرسه چهارباغ اصفهان. مجله پژوهش هنر، ۳(۵)، ۳۹-۴۹. https://www.noormags.ir/1058417
مطهریان، س. د. (1395). آشنایی با هنر زمودگری. انتشارات ذهن فرزام. https://www.gisoom.com/11279473
معماریان، غ. م. (1389). سیری در مبانی نظری معماری. نشر دانش. https://daneshnegar.com/fa/11533
موسوی­لر، الف. ­الف.، مسعودی، ز.، و مروج، الف. (1396). جایگاه نقش ترنج در هنر اسلامی با تکیه بر قالی، جلد قرآن و جلد شاهنامه­های دوره صفوی. جلوه هنر، 9(2)، 107-118.https://www.noormags.ir/501305
میرزا امینی، م. م.، و بصام، ج. ­الف. (1390). نقش نمادین ترنج در فرش ایران، گلجام، 7(18)، 9-30. https://goljaam.icsa.ir/article-1-454-fa.html
نواده ماهپیکر، ف. (1397). مطالعه نقش و عملکرد کوبه در شهرهای اصفهان و تبریز از قاجار تا پهلوی [پایان‌نامه­ کارشناسی ارشد منتشر نشده]. دانشگاه هنر تهران، پردیس بین‌المللی فارابی. https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/3caa7
 
Abeddoost, H., & Kazempour, Z. (2016). Analysis of the origins and concepts of the geometric patterns of the Islamic period in the Persian art. Negarineh Islamic Art, 3(10), 41-58. https://doi.org/10.22077/nia.2016.777 [In Persian].
Afradi, K. (2018). Categoraizing the design and manufacturing methods of doors and portals in historical structures of Rasht from Qajar period until now. Archaeological Research of Iran, 7(15), 203-218. https://doi.org/10.22084/nbsh.2017.6202.1260 [In Persian].
Amiri, Peyman (2005). In Search of Urban Identity in Ardebil. Ministry of Housing and Urban Development. https://www.mrud.ir/books/Ardabil [in Persian].
Bahar, M. (2007). From Myth to History (A. Esmailpour, Ed.). Cheshmeh Publications. https://www.iranketab.ir/book/11086-from-myth-to-history [In Persian].
Bahmani, P. (2010). The Evolution and Development of Motifs and Symbols in Iranian Traditional Arts. Payam Noor University Press. https://press.pnu.ac.ir/book_29638.html [In Persian].
Batyar, M., & Hassani, G. (2019). Identification, classification and analysis of shir-sar motifs in Gorgan`s buildings in Quajarid period. Islamic Art Studies, 15(33), 98-123. https://doi.org/10.22034/ias.2019.91558 [In Persian].
Beaucorps, M. D. (2008). Les Symboles Vivants (J. Sattari, Trans.). Markaz Publishing. https://nashremarkaz.com/book/2008 [In Persian].
Behdad, H., & Mojabi, S. A. (2021). Variety of designs and motif in the Knocker of historical buildings in the traditional texture of Yazd City. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 26(3), 51-64. https://jfava.ut.ac.ir/article_84670.html?lang=en [In Persian].
Chevalier, J., & Gheerbrant, A. (2006). The Penguin Dictionary of Symbols (S. Fazaeli, Trans.). Jeyhoon Publishing. https://www.iranketab.ir/book/84444-the-penguin-dictionary-of-symbols [In Persian].
Ehsani, M. (2012).  Seven Thousand Years of Metalworking Art in Iran. Elmi va Farhangi Publishing. https://sushiant.com/Ehsani68 [In Persian].
Gholami Rokn-Abadi, Z. (2011). Visual Symbolism of the Snake on Door Knockers in Islamic Art [Unpublished master’s dissertation]. University of Art Isfahan, Faculty of Art. https://elmnet.ir/Gholami1390 [In Persian].
Hasanpour Loumer, S., Nejad Ebrahimi, A., Sattari sarbangholi, H., & Vand Shoari, A. (2024). The Identification and typology of traditional doors of the historical city of Masouleh. Archaeological Research of Iran, 13(39), 297-326. https://doi.org/10.22084/nb.2023.26287.2486 [In Persian].
Jaripour Qahroud, M. J., & Farrokhfar, F. (2023). Typology of Zomoudgari works installed on the entrance doors of Qajar Buildings in Kashan. Journal of Iranian Handicrafts Studies, 5(2), 65-82. https://doi.org/10.22052/hsi.2023.248696.1082 [In Persian].
Khazaei, M. (2007). Interpretation of the symbolic motifs of the peacock and Simorgh in Safavid-era buildings. Visual Arts, (26), 24–27. https://ensani.ir/fa/9520 [In Persian].
Kian, M. (2002). Blacksmithing in traditional arts. Ketab-e Mah-e Honar, (45–46), 62–66. https://www.noormags.ir/Kian1381 [In Persian].
Kouhzad, N. (2010). Sanctity of the cypress motif in Iranian art. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 3(5), 7–16. https://www.noormags.ir/1494791 [In Persian].
Masse, H. (1974). Iranian Beliefs and Customs (M. Mehdi Roshan-Zamir, Trans.; Vol. 1). Institute of Iranian History and Culture. https://www.iketab.com/1353 [In Persian].
Memarian, G. M. (2010). A Survey of the Theoretical Foundations of Architecture. Danesh Publications. https://daneshnegar.com/fa/11533 [In Persian].
Mirzaamini, M. M., & Bassam, J. E. (2011). A study on the symbolic significance of medallion in Persian carpet. Goljaam, 7(18), 9-30. https://goljaam.icsa.ir/article-1-454-fa.html [In Persian].
Mohammadzadeh, M., & Alizadeh Mirzakelai, S. (2013). Analysis of metal decorations of the entrance door of Chaharbagh School in Isfahan. Honar-e Pazhoohesh, 3(5), 39–49. https://www.noormags.ir/1058417 [In Persian].
Motaharian, S. D. (2016). Introduction to the Art of Zomoodgari. Zehn-e Farzam Publications. https://www.gisoom.com/11279473 [In Persian].
Mousavi-Lur, A. A., Masoudi, Z., & Morovaj, A. (2017). The position of the toranj motif in Islamic art with emphasis on Safavid carpets, Qur’ans, and Shahnameh bindings. Jelveh Honar, 9(2), 107–118. https://www.noormags.ir/501305 [In Persian].
Navadeh Mahpeykar, F. (2018). A Study of The Role and Function of Door Knockers in the Cities of Isfahan and Tabriz from the Qajar to the Pahlavi Period (Unpublished master’s thesis). University of Art, Tehran, Farabi International Campus. https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/3caa7 [In Persian].
Organization for the Improvement and Renovation of the City of Ardabil. (2008). Strategic Plan for the Preservation and Revival of the Valuable Cultural and Historical Fabric of the City of Ardabil. Ardabil: Iwan Naghsh Jahan. https://ghorfestan.ir/iwannaghshjahan [in Persian].
Sadeghi-Nia, S., & Poozesh, S. (2016). An interpretive and symbolistic study of the peacock motif in Iranian arts. Journal of Dramatic Literature and Visual Arts, 1(2), 53-62. https://jdva.du.ac.ir/article_39.html?lang=fa [In Persian].
Shad Ghazvini, P., & Edraki, M. (2020). Analysis of the Shamseh Motif based on e Ibn Arab’s thoughtsand Myticism Theories. Journal of Islamic Crafts, 4(1), 1-11. https://scholar.google.com/citations1399 [In Persian].
Shahbazi Shiran, H., Hosseini Nia, S. M., & Balideh, F. (2024). Investigation and analysis of architecture-related decorations in the houses of Qajar and Pahlavi period in Ardabil city. Negarineh Islamic Art, 11(27), 158-178. https://journals.birjand.ac.ir/article_2927.html [in Persian].
Shamili, F., & Jahanmard, B. (2022). Lost paradise: A Study of peacock motifs in the Exterior of monuments in Isfahan. Journal of Iranian Handicrafts Studies, 5(1), 89-100. https://doi.org/10.22052/hsi.2022.246406.1024 [In Persian].
Sheikhi, A., & Najjari, M. (2017). A study of façade and entrance decorations of Qajar and Pahlavi historic houses in the city of Mashhad. Pazhooheshnameh-ye Khorasan-e Bozorg, (28), 1–20. https://elmnet.ir/doc/1932176-21332 [In Persian].
Zare, S. (2022). Investigating the position of the sun symbol in mystical poems and its influence on handicrafts of Meybod city. Journal of Islamic Art and Culture, 1(1), 40-51. https://www.jiac.ir/fa/downloadpaper.php?pid=13&rid=1&p=A [In Persian].
فصلنامه نگره
دوره 21، شماره 77
بهار 1405
صفحه 264-287

  • تاریخ دریافت 26 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 31 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 09 شهریور 1404