مطالعۀ تطبیقی مؤلفه‌های تصویری معراج پیامبر(ص) در خاوران‌نامه ابن‌حسام خوسفی و خمسه تهماسبی

گل آقائی, پریسا

doi:10.22070/negareh.2024.19595.3428

مطالعۀ تطبیقی مؤلفه‌های تصویری معراج پیامبر(ص) در خاوران‌نامه ابن‌حسام خوسفی و خمسه تهماسبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

پریسا گل آقائی

دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران.

10.22070/negareh.2024.19595.3428

چکیده

مقدمه: معراج‌نگاری حضرت محمد(ص) در تاریخ فرهنگ، هنر و تمدن اسلامی همواره موردتوجه بوده است. مصورسازی این باور دینی در طول اعصار مختلف با توجه به سلیقه حامیان و پادشاهان و نگارگران و بر مبنای اندیشه‌های عرفانی آن زمان انجام‌شده است. این امر موجب تمایز میان تصویرسازی عناصر تصویری ثابت در نسخه‌های مصورسازی‌ معراج‌نامه‌ها همچون پیامبر، براق، فرشتگان، جبرئیل و... شده است. یکی از مهم‌ترین نسخه‌های مصور ارزشمند معراج پیامبر(ص)، در دورۀ تیموری خاوران‌نامه ابنحسام خوسفی و در دورۀ صفوی خمسه تهماسبی منسوب به سلطان محمد است. این دو نگاره، مبتنی بر نفوذ مذهب و عرفان و شرایط حکومتی زمان خود مصور شده‌اند. بر همین اساس، در عین داشتن وجوه اشتراک در مؤلفه‌های تصویری خود، تفاوت‌هایی نیز دارند.
اهداف و سؤال‌ها: هدف اصلی این پژوهش، مطالعۀ تطبیقی مؤلفه‌های تصویری معراج پیامبر(ص) در خاوران‌نامه ابن‌حسام خوسفی و خمسه تهماسبی و کشف وجوه اشتراک و افتراق آن‌ها است. پرسش اصلی پژوهش این است که وجوه افتراق و اشتراک بصری و شمایلی در روایت تصویری معراج پیامبر(ص) در خاوران‌نامه ابن‌حسام خوسفی و خمسه تهماسبی چیست؟
روش‌ها: روش پژوهش ازنظر ماهیت و روش اجرا، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی و ازنظر هدف، بنیادی است. روش جمعآوری اطلاعات به شیوۀ اسنادی و کتابخانه‌ای انجام‌شده است.
یافته‌ها و نتایج: پس از مطالعۀ هر یک از نگاره‌ها و بررسی و تطبیق مؤلفه‌های تصویری آن‌ها، این نتیجه حاصل شد که مؤلفه‌های تصویری در خاوران‌نامه همچون پیکره‌سازی، تنوع رنگی و طراحی فیگورها ساده‌تر از خمسه تهماسبی انجام‌شده است. همچنین، وجود گرایش‌های مذهبی و تعصبات سخت در جریان فرقه‌گرایی عصر صفوی منجر به ایجاد تفاوت‌هایی در برخی مؤلفه‌های تصویری، همچون چهرۀ پیامبر(ص) شده است. به‌طوری‌که در خاوران‌نامه هیچ پوششی بر چهرۀ پیامبر(ص) نبوده و جزئیات چهرۀ ایشان به‌وضوح قابل‌مشاهده است، اما چهرۀ پیامبر(ص) در خمسه تهماسبی قابل‌مشاهده نیست و به‌واسطۀ نور سفیدرنگ پوشانیده شده است.

کلیدواژه‌ها

معراج

خمسه تهماسبی

خاوران نامه

نگارگری دورۀ اسلامی

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Visual Components of the Ascension of the Prophet in the Khavaran-nameh of Ibn-Hassam Khosfi and Khamsa Tehmasabi

نویسنده English

Parisa Golaghaei

PhD Candidate in Art Research, Science and Arts University, Yazd, Iran.

چکیده English

Introduction: The subject of the Ascension of Prophet Muhammad (PBUH) has always been of interest in the history of Islamic culture, art and civilization, and the illustration of this religious belief has been created across different periods according to the taste of patrons, kings and painters, and based on the mystical ideas of that time. This has caused a distinction between the depiction of fixed image elements in the illustrated versions of the Ascension books, such as Prophet, Baraq, Angels, Gabriel, etc. Thus, during the Timurid period, the versions: Mirhaydar, Khavaran-nameh, and Khamseh Nizami, and during the Safavid period, the versions: Heft Aurang Jami, Khamseh Tehmasabi, and Falnameh Tehmasabi were illustrated. Overall, these works are based on the influence of religion and mysticism, and government conditions. Among the most important and valuable illustrated versions of the Ascension of the Prophet (PBUH), we can mention Khavaran-nameh of Ibn-Hossam Khosfi in the Timurid period and Khamsa Tehmasabi attributed to Sultan Muhammad in the Safavid period. These two paintings are based on the influence of religion and mysticism, and the governmental conditions of their time have been illustrated; therefore, while having commonalities in their pictorial components, they also have differences. The importance of the current research is that, according to the social and intellectual conditions governing society, art adopts a specific language and form at each historical stage, and in the case of Iranian painting, the artists affected by the intellectual conditions of the society use visual and symbolic elements to express their opinion and point of view. Therefore, the visual arrangements and symbolic techniques of each of the examined paintings tell about the meaning, intention, and narrative intended by the artist.
Purposes & Questions: The main goal of this research is to study the comparative elements of the Ascension of the Prophet (PBUH) in Khavaran-nameh of Ibn-Hossam Khosfi and Khamsa Tehmasabi, and to discover their commonalities and differences. The main question raised is: What are the aspects of difference and commonality of visualization and iconography in the pictorial narration of the Ascension of the Prophet (PBUH) in Khavaran-nameh of Ibn-Hossam Khosfi and Khamsa Tehmasabi?
Methods: This research helps to develop studies in the field of the analysis of visual works. The research method is descriptive-analytical in terms of its nature and method of implementation with a comparative approach, and fundamental in terms of its goal. The method of collecting information was conducted through documentary and library research. The comparative study of these two works from the point of view of visual elements and visual analyses, and how they work, if combined with the historical, artistic, and intellectual conditions of the time, provides very useful information that can be obtained from each of the works to give information that will help to better understand and interpret them from various aspects.
Findings & Results: After studying each of the pictures, and examining and comparing their visual components, the conclusion showed that: Among the obvious effects of depicting the face of the Prophet (PBUH) in the middle period of Iranian painting history, especially in the Timurid period are attention and respect for the Muhammadan religion, and the depiction of scenes of religious themes. In the illustrated version of Ibn Hossam Khosfi's Khavaran-nameh during the Timurid period, there was no covering on the face of the Prophet (PBUH), and the details of his face, such as the state of the eyes, nose, and features, are clearly visible. In this period, facial expressions are still under the influence of the previous period, i.e., the Ilkhanid period, and Mongolian influences, such as almond-shaped eyes, can be seen in these pictures. Also, the obvious details in the face painting with beard and mustache influenced by Central Asian painting are depicted in a realistic way with careful attention to show the inner states of the spirit. However, during the Safavid period, and the uprising of Shah Ismail I, religious trends and strict prejudices in the course of sectarianism created new visual factors in the scenes of the Ascension of Prophet Muhammad (PBUH), especially in the new era of Iranian painting history. Special effects of depicting the Ascension of Prophet Muhammad (PBUH) with visual elements such as: The way of drawing the shape and size of his turban, the arrangement of a niqab or a white veil on his face or an image of golden light instead is very important, because the followers of Sheikh Safi in the Safavid era were very much influenced by the sectarianism and strict prejudices of the Shiites, for this reason the face of the Prophet (PBUH) is covered with a white veil (burqa), which is clearly visible in the image of Khamsa Tehmasabi. In general, the visual components in Khavaran-nameh, such as characterization, color variation, and figure design, are weaker than those in the Khamsa Tehmasabi.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Mi'raj

Khamsa Tehmasabi

Khavaran-nameh

Ascension of the Prophet

Islamic-period painting

آغداشلو، آ. (1382). گفتارها و گفتوگوهای دیگر. نشر آبان. https://www.iranketab.ir/book/53536-goftar-ha

ابن عربشاه، الف. م. (۱۳۷۰). زندگی شگفت آور تیمور (م. نجاتی، مترجم). انتشارات علمی فرهنگی. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Arabshah

ابنسینا، ح. ع. (۱۳۶۶). معراجنامه، به انضمام تحریر آن (ش. الف. ابرقوهی، محرر؛ ن. م. هروی، مصحح). بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی. https://noorlib.ir/book/info/27519

ادیب بهروز، م. (1381). معراج از دیدگاه قرآن و روایات. شرکت چاپ و نشر بینالملل. https://elmnet.ir/doc/31334838-67412

ارجمند اینالو، م. (1388). اسلوبی در نگارههای خاوراننامه. نگره، ۴(۱۲)، ۵۳-۶۲. https://www.sid.ir/paper/143058/fa

بیرامی، ز.، حجت، م.، و حاجی زاده، م. (1401). بازنمایی آراء ابن حسام خوسفی در خاوران‌نامه دربارۀ معراج پیامبر (ص) و مقایسۀ آن با نظرات آنه ماری شیمل. جامعه شناسی سیاسی ایران، ۵(۹)، ۴۶۱-۴۷۳. https://jou.spsiran.ir/article_155838.html

پوپ، آ. (1338). شاهکارهای هنر ایران (پ. ناتلخانلری، مترجم). انتشارات علمی و فرهنگی. https://ketabnak.com/book/89794 (نسخه اصلی منتشر شده در ۱۹۴۵).

تهرانی، ر. (1389). بررسی تطبیقی عناصر ساختاری در معراجنامه احمد موسی و معراجنامه میرحیدر. نگره، ۱۴، ۲۳-۳۸. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1377686

جوانی، الف. (1397). سیر تحول معراجنگاری حضرت محمد (ص) از عصر ایلخانی تا صفوی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد. https://elmnet.ir/doc/31513128-15261

حاصلی، پ.، قاضی زاده، خ.، و افشاری، م. (1402). مطالعه تحلیلی شیوه‌های اجرا در تشعیرهای خمسه تهماسبی (مکتب دوم تبریز). نگره، ۱۸(۶۶)، ۲۱۱-۲۲۷. . 10.22070/negareh.2023.17293.3171

حسینی تربتی، الف. (۱۳۴۲). تزوکات تیموری. تهران: کتابفروشی اسدی. https://ketabnak.com/book/110380

حسینی، ر.، فرزین، س.، و حاجی زاده، م. (1399). مطالعه‌ی تطبیقی رابطه‌ی متن و تصویر در نگاره معراج حضرت رسول (ص) از خمسه طهماسبی و هفت‌اورنگ جامی. نگارینه هنر اسلامی، ۷(۲۰)، ۱۵۱-۱۶۸. https://niamag.birjand.ac.ir/article_1746.html

حسینی، م.، و گرشاسبی فخر، م. (1389). بررسی نماد براق در مکتبهای هرات و تبریز(2). هنرهای تجسمی نقشمایه، ۳(۵)، ۵۲-۴۳. https://ensani.ir/fa/article/292892

خوسفی بیرجندی، الف. (1381). خاوران نامه (ف. نقاش، نگارگر و تذهیب گر). وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. https://mtif.ir/book/2418

دوازده امامی، م.، حسین زاده حجازی، ز.، و آقاداودی، م. (1397). مطالعه تطبیقی واقعه معراج در نگاره معراج سلطان محمد و متن معراجیه‌های نظامی. نگارینه هنر اسلامی، ۵(۱۶)، ۱۵-۲۹. https://niamag.birjand.ac.ir/article_1044.html?lang=en

دهخدا، ع. (۱۳۷۷). لغت نامه دهخدا (م. معین، و ج. شهیدی، نظارت کنندگان). مؤسسه لغتنامه دهخدا. https://archive.org/details/2_20240201

ذکاء، ی. (13۴3). خاوراننامه (نسخه خطی و مصور موزهی هنرهای تزئینی). هنر و مردم،۲۰، ۱۷- ۲۹. https://ensani.ir/fa/article/66848

زارعزاده، ف.، و خزائی، م. (1391). صور خیال در تابلوی معراج حضرت رسول صلیاللهعلیه و آله اثر سلطان محمد. کتاب ماه هنر، ۱۶۶، 90-95. https://www.noormags.ir/view/fa/997025

زکیزاده، ع. (1384). معراج پیامبر (ص). جام جوان https://www.karaketab.com/1384

سید اصفهانی، م. [1392]. تاثیرات عرفان اسلامی بر نقاشی ایران [پایاننامه کارشناسی ارشد منتشر نشده]. دانشگاه تهران، دانشکدگان هنرهای زیبا.

شین دشتگل، ه. (1389). معراجنگاری نسخههای خطی تا نقاشیهای مردمی با نگاهی به پیکرنگاری حضرت محمد (ص). انتشارات علمی و فرهنگی. https://www.iranketab.ir/book/35782-meraj-negari

صفا، ذ. (1363). حماسه‌سرایی در ایران. امیرکبیر. https://amirkabirpub.ir/book/28630

طبیبی، ع. (1388). تاریخ مختصر هرات در عهد تیموریان. هیرمند. https://eliteraturebook.com/books/15389

عکاشه، ث. (1384). شمایل نگاری (ه. دارایی، مترجم). مطالعات هنرهای تجسمی، ۲۲، ۸-۱۳. https://www.noormags.ir/view/192075

فاتحی، پ. (1389). معراج پیامبر اکرم (ص) و معراجنامههای منظوم در ادب فارسی. انتشارات علمی و فرهنگی. https://www.Ketabsource.ir/1389/Fatehi

فراهانی منفرد، م. (1381). پیوند سیاست و فرهنگ در عصر زوال تیموریان. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA65340132

کامرانی، ب. (1385). تبارشناسی فرشته در نقاشی ایران. نشر کتاب ماه هنر، ۹۵-۹۶، ۵۲-۶۴. https://www.ensani.ir/fa/article/89748

کنبی، ش. (۱۳۷۸). نقاشی ایرانی (م. حسینی، مترجم). تهران: دانشگاه هنر. https://classicbooks.ir/product/Canby

کوپر، ج. س. (1380). فرهنگ مصور نمادهای سنتی (م. کرباسیان، مترجم). نشر فرشاد. https://rasekhoon.net/books/show/476135

مایل هروی، ن. (۱۳۶۷). معراج نامه ابوعلیسینا. آستان قدس، بنیاد پژوهشهای اسلامی. https://alefbalib.com/Metadata/510657

مجوزی، م. (1401). کهن الگوی سفر قهرمان در خاوران نامه بر اساس نظریه جوزف کمپبل. نشریه ادب فارسی، ۱۲(۱)، ۹۹-۱۲۰. https://jpl.ut.ac.ir/article_89843.html

محمدزاده، م.، چرخی، ر.، یاری، ز و جوادی آذر، و. (۱۳۹۷). نمادهای عرفانی در نگاره های بهشت معراجنامه میرحیدر (بر اساس آیات قرآن و اندیشه‌های اسلامی). فصلنامه الهیات هنر، ۱۳۹۶(۹)، ۳۱-۶۰. https://el.itaihe.ac.ir/article_33834.html

محمدی شاهرودی، ع. (1389). پرتویی از معراج. اسوه. https://www.iketab.com/1389

مکارم شیرازی، ن. (۱۳۷۱). معراج، شقالقمر، عبادت در قطبین. نسل جوان. https://ketabpedia.com/1371Meraj

مهدیزاده، ع. (1394). مقایسه تطبیقی نگارۀ معراج در خمسه نظامی و فال‌نامه تهماسبی. جلوه هنر، ۷(۲)، ۵-۱۶. https://elmnet.ir/doc/1449683-12521

میرجلیلی، م.، و محمودی، ف. (1395). بررسی تطبیقی عناصر تصویری در معراجنامه احمد موسی و معراج نامه میرحیدر [مقاله کنفرانسی]. همایش بین المللی شرق شناسی، فردوسی و فرهنگ و ادب پارسی. https://elmnet.ir/doc/20751989-12451

نقیبی، الف.، و تشکری، ع. (1393). تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی. پژوهشهای تاریخی، ۶(۲۲)، 49-66. https://jhr.ui.ac.ir/article_16631.html

یاحقی، م. (1385). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. سروش. https://www.iketab.com/1385Yahaghi

Adib Behrouz, M. (2002). The Ascension from the Perspective of the Qur’an and Narrations. Sherkat-e Chap va Nashr-e Beyn-ol-Melal. https://elmnet.ir/doc/31334838-67412 [In Persian].

Aghdashlou, A. (2003). Further Essays and Conversations. Nashr-e Aban. https://www.iranketab.ir/book/53536-goftar-ha [In Persian].

Akāsheh, S. (2005). Iconography (H. Daraee, Trans.). Motāle‘āt‑e Honarhā‑ye Tajassomi [Visual Arts Studies], 22, 8–13. https://www.noormags.ir/view/192075 [In Persian].

Arjmand Inalu, M. (2009). A Stylistic Approach to the Illustrations of the Khavaran-Nama. Negareh, 4(12), 53–62. https://www.sid.ir/paper/143058/fa [In Persian].

Beyrami, Z., Hojjat,M., & Hajizade, M. (2022). Representation of Ibn Hussam Khosafi's views in KhavaranNameh about the Ascension of the Prophet And compare it with the views of Anne-Marie Schimmel. Political Sociology of Iran, 5(9), 461-473. https://jou.spsiran.ir/article_155838.html [In Persian].

Canby, S. R. (1999). Iranian Painting (M. Hosseini, Trans.). Tehran: University of Art. https://classicbooks.ir/product/Canby [In Persian].

Cooper, J. C. (2001). An Illustrated Dictionary of Traditional Symbols (M. Karbasian, Trans.). Farshad. https://rasekhoon.net/books/show/476135 [In Persian].

Davazdahemami, M., Hossein Zade Hejazi, Z. S., & Aghadavoudi, M. (2019). The Comparative Study of Prophet Mohammad’s Appearance in Sultan Mohammad’s Miniature of Ascension and Nizami’s Works of Ascension. Negarineh Islamic Art, 5(16), 15-29. https://niamag.birjand.ac.ir/article_1044.html?lang=en [In Persian].

Dehkhodā, A. (1998). Loghat‑nāmeh‑ye Dehkhodā [Dehkhoda Dictionary] (M. Moeen, & J. Shahidi, Supervising, Eds.). Dehkhoda Lexicon Institute. https://archive.org/details/2_20240201 [In Persian].

Farahani Monfared, M. (2002). The Interrelation of Politics and Culture in the Period of Timurid Decline. Cultural Heritage and Ars Association. https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA65340132 [In Persian].

Fatehi, P. (2010). The Ascension of the Prophet Muhammad (Peace Be Upon Him) and Poetic Mi‘raj‑Nāmeh Works in Persian Literature. Scientific and Cultural Publications. https://www.Ketabsource.ir/1389/Fatehi [In Persian].

Haseli, P., Ghazizadeh, K., & Afshari, M. (2023). Analytical study of carrying out methods in the Tash'eer of Khamsa Tahmasbi (Second School of Tabriz). Negareh Journal, 18(66), 211-227. https://negareh.shahed.ac.ir/article_4126.html?lang=en [In Persian].

Hoseini, S. R., Farzin, S., & Hajizadeh, M. A. (2021). A comparative study of the relationship between text and image in the picture of the Ascension of the Holy Prophet from Tahmasebi's Khamseh and Jami's Haft Awrang. Negarineh Islamic Art, 7(20), 151-168. https://niamag.birjand.ac.ir/article_1746.html [In Persian].

Hosseini Torbati, A. (1963). Timurid Ornamentation. Ketabforushi-ye Asadi. https://ketabnak.com/book/110380 [In Persian].

Hosseini, M., & Garshasbi Fakhr, M. (2010). An Analysis of the Symbol of Buraq in the Herat and Tabriz Schools (Second Period). Honarhā-ye Tajassomi-ye Naqsh-Māyeh, 3(5), 43–52. https://ensani.ir/fa/article/292892 [In Persian].

Ibn Arabshah, A. M. (1991). ʿAjāʾib al-maqdūr fī Akhbār Tīmūr [The Astonishing Life of Timur] (M. Nejati, Trans.). Scientific and Cultural Publications. https://fa.wikinoor.ir/wiki/Arabshah [In Persian].

Ibn Sina, H. A. (1987). Miʿrāj-nāmeh, be enzamām-e taḥrīr-e ān [The Ascension Treatise, with Its Redaction] (S. A. Abrquhi, Writer.; N. M. Haravi, Ed.). Astan Quds Razavi Research Foundation. https://noorlib.ir/book/info/27519 [In Persian].

Javani, A. (2018). The Evolution of Mi‘raj Illustration of Prophet Muhammad from the Ilkhanid to the Safavid Period. Islamic Azad University, Najafabad Branch. https://elmnet.ir/doc/31513128-15261 [In Persian].

Kamrani, B. (2006). Genealogy of angels in Iranian painting. Ketāb‑e Māh‑e Honar, 95–96, 52–64. https://www.ensani.ir/fa/article/89748 [In Persian].

Khusifi Birjandi, H. (2002). Khavaran Nameh (F. Naghash, Painter & Illuminator). Vezarat-e-Farhang-va-Ershad-e-Eslami. https://mtif.ir/book/2418 [In Persian].

Makarem Shirazi, N. (1992). The Ascension, the Splitting of the Moon, and Worship at the Poles. Nasl‑e Javan. https://ketabpedia.com/1371Meraj [In Persian].

Mayel Heravi, N. (1988). The Mi‘rāj-Nāmeh of Abu Ali Sina. Astan Quds Razavi, Islamic Research Foundation. https://alefbalib.com/Metadata/510657 [In Persian].

Mehdizadeh, A. (2016). The comparative study of The Miraj miniature paintings between the Khamseh of Nizami and the Falnameh of Tahmasebi. Glory of Art (Jelve-y Honar) Alzahra Scientific Quarterly Journal, 7(2), 5-16. https://elmnet.ir/doc/1449683-12521 [In Persian].

Mirjalili, M., & Mahmoudi, F. (2016). A comparative study of visual elements in the Mi‘raj-nama of Ahmad Musa and the Mi‘raj-nama of Mir Heydar [Conference presentation]. International Conference on Oriental Studies, Ferdowsi and Persian Culture and Literature. https://elmnet.ir/doc/20751989-12451 [In Persian].

Mohammadi Shahrudi, A. (2010). A Ray from the Mi‘rāj. Osveh. https://www.iketab.com/1389 [In Persian].

Mohammadzadeh, M., Charkhi, R., Yari, Z., & Javadiazr, V. (2018). The mystical symbols in the paradise images of Mir Heydar's Miraj Nameh (Based on Quranic verses and Islamic thoughts). Theology of Art, 1396(9), 31-60. https://el.itaihe.ac.ir/article_33834.html?lang=en [In Persian].

Mojavezy, M. (2022). Ancient survey of the Hero's Travel Pattern in Khavaran-Nameh based on Joseph Campbell's Theory. Persian Literature, 12(1), 99-120. https://jpl.ut.ac.ir/article_89843.html [In Persian].

Naghibi, E., & Tashakori, A. (2017). Interaction and conflict between Sufism and Shi`ism during Safavid era. Journal of Historical Researches, 6(2), 49-66. https://jhr.ui.ac.ir/article_16631.html [In Persian].

Pope, A. U. (1960). Masterpieces of Persian Art (P. Natel Khanlari, Trans.). Scientific and Cultural Publications. https://ketabnak.com/book/89794 (Original work published 1945). [In Persian].

Safa, Z. (1984). Epic Poetry in Iran. Amirkabir. https://amirkabirpub.ir/book/28630 [In Persian].

Seyyed Esfahani, M. (2013). The Influences of Islamic Mysticism on Iranian Painting [Unpublished master’s dissertation]. University of Tehran, College of Fine Arts. [In Persian].

Shin‑Dashtgol, H. (2010). The Depiction of the Ascension from Illustrated Manuscripts to Folk Paintings, with a Focus on the Figural Representation of the Prophet Muhammad (PBUH). Scientific and Cultural Publications. https://www.iranketab.ir/book/35782-meraj-negari [In Persian].

Tabibi, A. (2009). A Concise History of Herat during the Timurid Period. Hirmand. https://eliteraturebook.com/books/15389 [In Persian].

Tehrani, R. (2010). A comparative study of structural elements in the Mi‘raj-nama of Ahmad Musa and the Mi‘raj-nama of Mir Heydar. Negareh Journal, 14, 23–38. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1377686 [In Persian].

Yahaghi, M. (2006). A Dictionary of Myths and Narrative Allusions in Persian Literature. Soroush Publishing. https://www.iketab.com/1385Yahaghi

Zaki‑Zadeh, A. (2005). The Ascension of the Prophet Muhammad (Peace Be Upon Him). Jam‑e Javan. https://www.karaketab.com/1384 [In Persian].

Zare‘‑Zadeh, F., & Khazaei, M. (2012). Imaginal Forms in the Painting of the Ascension of the Prophet Muhammad (Peace Be Upon Him) by Sultan Muhammad. Ketāb‑e Māh‑e Honar [Art Book Monthly], 166, 90–95. https://www.noormags.ir/view/fa/997025 [In Persian].

Zekā, Y. (1964). Khāvarān‑nāmeh (An illustrated manuscript of the Museum of Decorative Arts). Art and People, 20, 17–29. https://ensani.ir/fa/article/66848 [In Persian].