فصلنامه نگره

فصلنامه نگره

شناسایی وجوه بصری بن‌مایه‌های قهرمانی در نگاره‌های مجالس رزم شاهنامه بزرگ ایلخانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سمانه اسکندری نصرآباد 1
هاشم حسینی 2
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد نقاشی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران.
2 دانشیار، دانشکده هنر، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران.
10.22070/negareh.2024.18000.3306
چکیده
مقدمه: اسطوره‌ی قهرمان متداول‌ترین و شناخته‌شده‌ترین اسطوره در جهان است. قهرمان و بینش او در شکل‌گیری محتوای حماسی نقش مهمی دارد. هنر نگارگری با قرار گرفتن در کنار مفاهیم ادبی، به مدد قابلیت‌ها و کیفیات تصویری و بصری، به وصف معانی و مفاهیم به شکلی مفصل و کاملاً مشهود، همراه با جزییات می‌پردازد. در نگاره‌های مجالس رزم شاهنامه بزرگ ایلخانی، نگارگر با به کار بردن عناصر و امکانات بصری به بیان، روایت و بازنمایی، فضا و صحنه‌های بدیع برای انتقال مفاهیم پنهان، دست می‌زند. افزون بر آن، به دلیل هویت ملی، با حفظ وفاداری به مضامین از آن هم فراتر رفته و معانی قهرمانی موجود در بطن حماسه را به تصویر می‌کشد.
اهداف و سؤال‌ها: این پژوهش باهدف یافتن ارتباط میان امکانات بصری و بن‌مایه‌های قهرمانی نگاره‌های مجالس رزم شاهنامه بزرگ ایلخانی را موردمطالعه و تحلیل قرار داده است تا بتواند به الگوهای تصویری مناسب این دورة زمانی دست یابد. این پژوهش علاوه بر معرفی بن‌مایه‌های قهرمانی موجود در شاهنامه و کاوش آن‌ها در نگاره‌های مجالس رزم، به این سؤالات نیز پاسخ می‌دهد که: 1. عوامل تأثیرگذار در انتخاب و چگونگی تبلور بن‌مایه‌های قهرمانی در قالب فنون یا کیفیات بصری در نگاره‌ها چیست؟ 2. در هر نگاره، نقش کدام فن یا کیفیت بصری انتخاب‌شده توسط نگارگر برای نمایش مفهوم بن‌مایه‌های قهرمانی، پررنگ‌تر است؟
روش‌ها: روش تحقیق، توصیفی و تحلیلی و شیوة جمع‌آوری اطلاعات، کتابخانه‌ای است.
یافته‌ها و نتایج: نتایج کلی پژوهش اذعان می‌دارد که نوع نبرد اعم از تن‌به‌تن یا گروهی، در انتخاب بن‌مایه قهرمانی و کیفیت بصری متجلی کننده آن، تأثیر بسزایی دارد و بارزترین بن‌مایه قهرمانی به تصویر درآمده در نگاره‌ها، شجاعت است. شاخص‌ترین کیفیت یا فن بصری، ترکیب‌بندی متناسب با نوع نبرد و چینش عناصر در قاب با توجه به موقعیت قهرمان و استفاده از انواع کنتراست رنگی (سرد، گرم و مکمل) است.
کلیدواژه‌ها
بن‌مایه قهرمانی
شاهنامه بزرگ
ایلخانی
مجالس رزم
نمود بصری

عنوان مقاله English

Identification of the Visual Representations of Heroic Concepts in Illustrations of the Battle Councils Scenes of the Great Mongol Shahnameh

نویسندگان English

Samane Eskandari nasrabad 1
Hashem Hoseini 2
1 MA in painting, College of Arts, University of Neyshabur, Neyshabur, Iran.
2 Associate Professor, Faculty of Art, University of Neyshabur, Neyshabur, Iran.
چکیده English

Introduction: Some myths, such as epic heroes, are created as models to demonstrate appropriate paths to success. The myth of heroism is among the most common and well-known myths all over the world, from ancient Roman and Greek mythology to the Far East and even primitive tribes today. It represent an ideal embodiment of a demigod and a powerful being with great physical strength who battles the devil in various forms such as demons, dragons and serpents and saves his people from death and destruction. The hero and his worldview play an important role in shaping the epic content. The art of painting, when positioned alongside literary concepts, describes the meanings and concepts in a detailed and clearly visible way, through its visual capabilities and representational qualities. In the illustrations of battle councils of the Great Mongol Shahnameh, the painter uses visual elements and possibilities to express, narrate and represent space and original scenes to convey hidden concepts. Due to the national identity, the painter perceives himself as an heir and while remaining loyal to the themes, he moves beyond them and portrays the meanings of heroism at the core of the epic.
Purposes & Questions: The purpose of this research is to examine and analyze the illustrations of the battle councils of the Great Mongol Shahnameh to investigate the relationship between the visual features of the illustrations and the heroic themes of the Shahnameh and to identify visual equivalents to achieve suitable visual patterns in this period. This research, while outlining the motifs of heroism in the Shahnameh and exploring them in the illustrations of the battle councils, seeks to answer the following questions 1-What factors are effective in choosing the type of visual qualities and the method of displaying the elements of heroism in visual form? 2-In each illustration, which technique or visual quality selected by the painter plays the most significant role to show the concept of heroic elements is more specific?
Methods: The present research is qualitative and fundamental in terms of its direction and purpose. The method of data collection is library-based, and the interpretational method is descriptive-analytic. The images are carefully  selected from among the battle councils based on the types of battles in Persian epic literature, which include: Hand-to-hand battles: 1- The depiction of Rustam shooting Esfandiar in the eyes 2- The battle between Iskandar and Fur. 3- The battle between Ardeshir and Bahman son of Ardavan. Battles with dragons: 1- Fereydon testing his sons 2- The battle between Iskandar and his companions with the dragon 3- The battle between Bahram Gur and the dragon. Massive battle: 1- Fighting Rashnavad with the Romans. 2- The battle between Iskandar's army and the Indian army. Battle with huge animals: 1- Alexander's battle with a rhinoceros. 2- Bahram's battle with a wolf. The images are analyzed and interpreted according to the principles of visual literacy, and then the visual qualities used to show the hero, and the elements of heroism are identified.
Findings & Results: Based on the research findings, it can be concluded that: the type of battle affects choosing the type of heroism and the type of visual qualities used or the manner of depiction. For example, in a mass battle, courage, strength and violence are more obvious. Bahram is depicted with a dragon and a wolf, emphasizing the presence of Divine Farrah. While in a battle with a dragon or a huge animal, the emphasis is on lineage or the possession of divine attributes and going into battle as a solitary figure. Among the visual qualities in the paintings, the hero is placed in the closest plane or in the focal points of the frame. The overall results of the research indicate that: the type of battle, either one-on-one or group-based, has a significant impact on choosing the theme of heroism and the visual quality that manifests it, and the most prominent element of heroism depicted in paintings is courage. Despite the diversity in the execution of paintings and the number of artists involved in illustrating the Great Mongol Shahnameh, but it appears that the most obvious quality or visual technique visible in the martial scenes analyzed in this research is the selection of compositions appropriate to the type of battle and the arrangement of various elements in the frame according to the position of the hero and the use of different color contrasts, including cold, warm, and complementary schemes, are to portray the hero and the elements of the hero as best as possible.

کلیدواژه‌ها English

Heroism motifs
The Great Mongol Shahnameh
Battle councils
Visual representation
Illustration
Visual aspects
اسلامی ندوشن، م. (1390). داستان داستان‌ها: رستم و اسفندیار در شاهنامه. شرکت سهامی انتشار. https://entesharco.com/product/Esfandiar
براهنی، ر. (1368). قصه‌نویسی. البرز. https://joyabook.com/product/Alborz
بینیون، ل.، ویلکینسون، ج. و.س.، و گری، ب. (۱۳۶۷). سیر تاریخ نقاشی ایرانی (م. ایرانمنش، مترجم). امیرکبیر. https://bookroom.ir/book/90050 (نسخه اصلی منتشرشده در ۱۹۷۱).
پورداوود، الف. (1377). یشت‌ها (ج. ۱). اساطیر. https://ketabnak.com/book/97089
حسینی، م. (1392). شاهنامه بزرگ ایلخانی (دموت). عطار. https://www.cgie.org.ir/fa/news/9888
داد، س. (1385). فرهنگ اصطلاحات ادبی. دیدآور. https://archive.org/details/abu-abdurahman-kurdi-f_barid_20180104_0937
داندیس، د. الف. (1398). مبادی سواد بصری (م. سپهر، مترجم). سروش. https://soroushpub.com/product/Basari
دهخدا، ع. (١٣٧٧). لغت‌نامه علی‌اکبر دهخدا (ویراست چهارم). انتشارات دانشگاه تهران. https://noo.rs/m3vAX
راشد محصل، م. (۱۳۶۹). اشاره توصیفی به برخی از عناصر بنیادی حماسه‌ی ملی. فرهنگ، (۷)، (پاییز)، 79-120. http://noo.rs/KmIVK
سرامی، ق. (1388). از رنگ گل تار رنج خار: شکل شناسی قصه‌های شاهنامه. انتشارات علمی و فرهنگی. https://fa.wikipedia.org/wiki/Gol
شریف‌زاده، س. ع. (1375). تاریخ نگارگری در ایران. انتشارات حوزه هنری. https://www.iketab.com/1375
شفیعی کدکنی، م. (۱۳۵۲). انواع ادبی و شعر فارسی. خرد و کوشش، 4(۱۱-۱۲)، 96-119. https://ensani.ir/fa/article/189321
شمیسا، س. (1383). انواع ادبی. فردوس. https://www.scribd.com/document/790776
شمیسا، س. (1396). شاه نامه‌ها. هرمس. https://www.hermespub.ir/product/96
شهبازی، الف.، و ملک ثابت، م. (۱۳۹۱). الگـوی بررسـی زبـان حماسـی. پـژوهش زبـان و ادبیـات فارسی، (۲۴)، (بهار)، ۱۴۳-۱۷۹. http://noo.rs/Spgbz
صفا، ذ. (1363). حماسه‌سرایی در ایران. امیرکبیر. https://www.scribd.com/document/230769
غفوری، ر. (۱۳۹۴). نبرد قهرمان با اژدها در روایت‌های حماسی ایران. ادب پژوهی، ۹(۳۴)، 99-128. https://adab.guilan.ac.ir/article_1788.html
فرای، ن. (۱۳۷۷). تحلیل نقد (ص. حسینی، مترجم). نیلوفر. https://niloofarpublications.com/product/anatomy-of-criticism/ (نسخه اصلی منتشرشده در ۱۹۵۷).
کابلی، ع.(1381). اساطیر، حماسه، عرفان. نغمه زندگی. https://ketabnak.com/book/136514
کزازی، م. (۱۳۸۸). قهرمان (پیشینه و خاستگاه و گوهر آن). نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، (189)، (بهار و تابستان)، 111-120. http://noo.rs/ZSF63
کمپبل، ج. (1385). قهرمان هزار چهره (ش. خسروپناه، مترجم). گل آفتاب. https://elmnet.ir/doc/30278269-1661
کنبی، ش. (۱۳۷۸). نقاشی ایرانی (م. حسینی، مترجم). تهران: دانشگاه هنر. https://www.30book.com/book/74452
گری­، ب.­ (­1369­)­. نقاشی ایران (ع. ­شروه). عصر جدید. https://shelffee.ir/product/1369
گرین، ت. م. (۱۳۷۲). معیارهای حماسه (م. افشار، مترجم). کلمه دانشجو، (۶)، (شهریور و مهر)، 47-50. https://ensani.ir/fa/article/290355 (نسخه اصلی منتشرشده در ۱۹۶۵).
مختاری، م. (1369). حماسه و رمز و راز ملی. قطره. https://archive.af/bib/48827
مرجع زاده، س. (1387). آیین‌نامه پهلوانی و رزم در شاهنامه فردوسی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد منتشرنشده]. دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی. https://www.virascience.com/thesis/490576
مقدم اشرفی، م. (1367). همگامی نقاشی با ادبیات در ایران (ر. پاکباز، مترجم). نگاه. https://fanuus.org/library
موسوی، ک. (۱۳۸۷). آئین جنگ در شاهنامه فردوسی. دانشگاه شهرکرد. https://daneshnegar.com/fa/product/3702
نوری، س.، و موسوی لر، الف. (۱۳۹۹). خشونت در مجالس رزم با تأکید بر نگاره‌های اسطوره‌ای دوالیستی نگارگری ایران از منظر اسلاوی ژیژک (خشونت اسطوره‌ای). ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، ۱۶(۵۹)، 181-199. https://sanad.iau.ir/en/Journal/jmmlq/Article/1050347
نولدِکه، ت. (۱۳۲۷). حماسه ملی ایران (ب. علوی، مترجم). انتشارات دانشگاه تهران. https://fa.wikinoor.ir/wiki27 (نسخه اصلی منتشرشده در ۱۸۹۶).
Bahram Gur Fights the Horned Wolf, llustrated folio from the Great Ilkhanid Shahnama (Book of Kings) [Manuscript folio; ink, opaque watercolor, and gold on paper; Object No. 169542]. (ca. 1330). Harvard Art Museums (Arthur M. Sackler Museum), Cambridge, MA, USA. Retrieved November 4, 2024, from  https://hvrd.art/o/169542
Bahram Gur Slays a Dragon (verso), from a Shahnama (Book of Kings) of Firdausi (940-1019 or 1025). Known as Great Mongol Shahnama (Book of Kings) [Manuscript folio; ink, opaque watercolor, and gold on paper; Object No. 1943.658.b]. (ca. 1330).  Cleveland Museum of Art, Cleveland, OH, United States. Retrieved November 3, 2024, from https://www.clevelandart.org/art/1943.658.b
Baraheni, R. (1989). Story Writing. Tehran: Alborz. https://joyabook.com/product/Alborz [In Persian].
Binyon, L., Wilkinson, J. W. S., & Gray, B. (1988). Persian Miniature Painting (M. Iranmanesh, trans.). Amir Kabir. https://bookroom.ir/book/90050 (Original work published 1971). [In Persian].
Campbell, J. (2006). The Hero with a Thousand Faces (S. Khosropanah, Trans.). Tehran: Gol Aftab. https://elmnet.ir/doc/30278269-1661 [In Persian].
Canby, S. R. (1999). Iranian Painting (M. Hoseini, Trans.). Tehran: University of Art. https://www.30book.com/book/74452 [In Persian].
Court of Gayumars (Text, recto; painting, verso), illustrated folio from the Great Ilkhanid Shahnama (Book of Kings) [Manuscript folio; ink, opaque watercolor, and gold on paper; Object No. 170129]. (ca. 1330). Harvard Art Museums (Arthur M. Sackler Museum), Cambridge, MA, USA. https://hvrd.art/o/170129
Dad, S. (2006). Dictionary of Literary Terms. Didavar. https://archive.org/details/abu-abdurahman-kurdi-f_barid_20180104_0937 [In Persian].
Dehkhoda, A. (1998). Ali Akbar Dehkhoda Dictionary (4th ed.). Tehran University Press. https://noo.rs/m3vAX [In Persian].
Dondis, D. A. (2019). A primer of visual literacy (M. Sepehr, Trans.). Tehran: Soroush. https://soroushpub.com/product/Basari [In Persian].
Eslami Nodoushan, M. A. (2011). The Story of Stories: Rostam and Esfandiar in the Shahnameh. Tehran: Enteshar Co. https://entesharco.com/product/Esfandiar [In Persian].
Faridun Tests his Sons, Folio from the Great Mongol Shahnama [Folio / Bi-Folio (Codex); Object No. Per 111.2]. (ca. 1335). Warfare in Miniatures.  Retrieved November 3, 2024, from http://warfare.6te.net/Persia/14/Great_Mongol_Shahnama-Faridun_tests_his_sons-Chester_Beatty_Per_111_2-lg.htm
Firdawsi's Shahnama: Alexander fights the Rhinoceros of Habash, folio from the Ilkhanid Shahnama (Book of Kings) [Manuscript folio; ink, pigment, and gold on paper; Object No. 17580]. (ca. 1330). Museum of Fine Arts, Boston, MA, USA.  Retrieved November 4, 2024, from https://collections.mfa.org/objects/17580
Folio from the Great Mongol Shahnama: Ardashir battles Bahman son of Ardavan [Museum object record; Object No. 49190]. (ca. 1335). Detroit Institute of Arts. Retrieved November 2, 2024, from https://dia.org/collection/folio-great-mongol-shahnama-ardashir-battles-bahman-son-ardavan-49190
Frye, N. (1998). Anatomy of Criticism (S. Hoseini, Trans.). Niloofar. https://niloofarpublications.com/product/anatomy-of-criticism/ (Original work published 1957) [In Persian].
Ghafoori, R. (2015). The champion/dragon battle in Iranian heroic narratives. Journal of Adab Pazhuhi, 9(34), 99-128. https://adab.guilan.ac.ir/article_1788.html [In Persian].
Graber, O., & Blair, S. (1980). Epic Images Contemporary History: The Illustrations of the Great Mongol Shahnama. University of Chicago press. https://archive.org/details/epicimagescontem0000grab/page/n5/mode/2up
Gray, B. (1990). Persian Painting (A. Sherveh, Trans.). Asr-e-Jadid. https://shelffee.ir/product/1369 [In Persian].
Greene, T. M. (1993). Criteria of epic (M. Afshar, Trans.). Kalameh‑ye Daneshjoo, (6), 47⁠–⁠50. https://ensani.ir/fa/article/290355 (Original work published 1965) [In Persian].
Hoseini, M. (2013). The Great Ilkhanid Shahnameh (Demotte). Tehran: Attar. https://www.cgie.org.ir/fa/news/9888 [In Persian].
Iskandar Kills a Dragon, In Great Mongol Shahnama (Book of Kings) [Ilkhanid miniature painting; Object No. K.1.2014.391]. (ca. 1335). Dallas Museum of Art, Keir Collection of Islamic Art. Retrieved November 1, 2024, from https://warfare.6te.net/Persia/14/Great_Mongol_Shahnama-Iskandar_kills_a_dragon-Keir_Collection.htm
Iskandar Kills the Fur of Hind, folio from the Great Mongol Shahnama (Keir Collection) [Minature painting; Object No. K.1.2014.390]. (ca. 1335). Warfare in Miniatures. Retrieved November 4, 2024, from http://warfare.6te.net/Persia/14/Great_Mongol_Shahnama-Iskandar_kills_the_Fur_of_Hind-Keir_Collection.htm
Iskandar’s Iron Cavalry Battles King Fur of Hind (text, recto; painting, verso), illustrated folio from the Great Ilkhanid Shahnama (Book of Kings) [Manuscript folio; ink, colors, gold, and silver on paper; Object No. 1955.167]. (c. 1335). Harvard Art Museums (Arthur M. Sackler Museum), Cambridge, MA, USA. Retrieved November 4, 2024, from  https://hvrd.art/o/216944
Kaboli, A. (2002). Myth, Epic, and Mysticism. Tehran: Naghmeh Zendegi. https://ketabnak.com/book/136514 [In Persian].
Kazazi, M. (2009). The hero (its origin, background and essence). Journal of Faculty of Literature and Human Sciences, University of Tehran, (189), 111⁠–⁠120. http://noo.rs/ZSF63 [In Persian].
Marjaʿzadeh, S. (2008). Code of Chivalry and Combat in Ferdowsi’s Shahnameh [Unpublished master’s dissertation]. Shahid Bahonar University of Kerman, Faculty of Literature and Humanities. https://www.virascience.com/thesis/490576 [In Persian].
Mokhtari, M. (1990). Epic and National Symbolism. Tehran: Ghatreh. https://archive.af/bib/48827 [In Persian].
Moqaddam Ashrafi, M. (1988). Harmony of painting and literature in Iran (R. Pakbaz, Trans.). Tehran: Negah Publishing. https://fanuus.org/library [In Persian].
Mousavi, K. (2008). The Ritual of War in Ferdowsi’s Shahnameh. Shahrekord: Shahrekord University. https://daneshnegar.com/fa/product/3702 [In Persian].
Nöldeke, T. (1948). The National Epic of Iran (B. Alavi, Trans.). University of Tehran Press. https://fa.wikinoor.ir/wiki27 (Original work published 1896). [In Persian].
Nouri, S., & Mousavilar,  A. (2020). Violence in Iranian Paintings of Battle Scenes: A Study Based on Slavoj Žižek's Ideas. Mytho- Mystic Literature, 16(59) 181-199. https://sanad.iau.ir/en/Journal/jmmlq/Article/1050347 [In Persian].
Pourdavoud, E. (1998). Yashts (Vol. 1). Tehran: Asatir. https://ketabnak.com/book/97089 [In Persian].
Rashid Mohassel, M. (1990). A descriptive reference to some fundamental elements of the national epic. Farhang, (7), 79⁠–⁠120. http://noo.rs/KmIVK [In Persian].
Rustam Shoots Isfandiyar in the Eyes (Painting, Recto; Text, Verso), Illustrated folio from a manuscript of the Great Ilkhanid Shahnama (Book of Kings) [Museum object record; Object No. 1958.288]. (ca. 1335). Harvard Art Museums. Retrieved November 4, 2024, from https://hvrd.art/o/169512
Safa, Z. (1984). Epic Poetry in Iran. Amirkabir. https://www.scribd.com/document/230769 [In Persian].
Serami, G. (2009). From the Color of the Flower to the Pain of the Thorn: Morphology of the Stories of Shahnameh. Scientific and Cultural Publications. https://fa.wikipedia.org/wiki/Gol [In Persian].
Shafiei Kadkani, M. (1973). Literary types and Persian poetry. Khorrad va Koushesh, 4(11–12), 96⁠–⁠119. https://ensani.ir/fa/article/189321 [In Persian].
Shahbazi, A., & Malek Sabet, M. (2012). A model for examining the epic language. Persian Language and Literature Research, (24), 143⁠–⁠179.  http://noo.rs/Spgbz [In Persian].
Shamisa, S. (2004). Literary Genres. Tehran: Ferdows. https://www.scribd.com/document/790776 [In Persian].
Shamisa, S. (2017). The Shahnamehs. Tehran: Hermes. https://www.hermespub.ir/product/96 [In Persian].
Sharifzadeh, S. A. (1996). History of Painting in Iran. Tehran: Hozeh Honari Publications. https://www.iketab.com/1375 [In Persian].
فصلنامه نگره
دوره 20، شماره 76
زمستان 1404
صفحه 136-157

  • تاریخ دریافت 12 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 21 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 04 آبان 1404