دانشگاه شاهد فصلنامه نگره 2676-7244 20 74 2025 06 22 The Evolution of the Unicorn Motif of the in the Shahnama Illustrations (14th-16th Centuries) تطور نقشمایۀ تک‌شاخ در نگاره‌های شاهنامه (سده‌های هشتم تا دهم هجری) 41 57 4386 10.22070/negareh.2024.18534.3312 FA صفورا فضل‌اللهی دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کاشان، شهر کاشان، استان اصفهان . ایران. 0009-0000-1671-7514 محمدرضا غیاثیان دانشیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کاشان، شهر کاشان، استان اصفهان، ایران. 0000-0002-1765-3556 Journal Article 2023 12 09 The unicorn has been one of the common animal motifs in Persian arts of the book. Unicorn imagery is not exclusive to Islamic art. Depictions of this mythical creature can be found in various cultures and civilizations across the East and the West. While the western world's familiarity with unicorns is due to descriptions found in the Old Testament, early Christianity, and Celtic and Scandinavian myths, Muslim writers and Iranian painters have a more realistic understanding of the animal. This is because they are aware of the presence of rhinoceroses in tropical regions of Islamic lands such as India. An Iranian painter had a higher chance of seeing a rhinoceros up close than a Western artist. They could have also studied its description in Islamic scientific books. Apart from the texts related to natural science, geography and zoology, descriptions of this animal can be found in the Shahnama, where the heroes like Gushtasp, Iskandar, Isfandiyar and Bahram fight against the Karg or rhinoceros. Karg in Pahlavi is a word borrowed from Sanskrit literature and means unicorn. Although in Shahnama the Karg is classified as a rhinoceros, usually the painters have depicted different horned animals such as wolf, lion, gazelle or the Chinese Qilin. In this article, the authors analyze the description of the Karg in the Shahnama and compare it with other Islamic sources. The article examines the evolution of this animal motif in the illustrations of the Shahnamas from the fourteenth to the sixteenth centuries and aims to change the role of the unicorn from an imaginary animal to a realistic one. Some pictures of unicorns represent a fictional animal, while others are closer to the zoological features of the rhinoceros in the real world. To make the discussion of the evolution of the unicorn motif more engaging and understandable, it may be helpful to add concrete examples or images, as well as to provide a brief introduction or background information on the Shahnama and its significance in Persian literature and art. The main focus of this article is to investigate how the depictions of unicorns or rhinoceroses changed over time in the illustrations of Shahnama books from the Ilkhanid to the Safavid era. The article explores three questions related to the motif of the unicorn in Shahnama illustrations from the 14th to the 17th centuries. Firstly, it investigates the formation of the unicorn motif during this period. Secondly, it examines the connection between the unicorn motif in Shahnama paintings and Qilin or Chinese rhinoceros. Finally, it looks into why the painters of battle scenes with rhinoceros have not accurately depicted the animal, contrary to accurate and zoological descriptions mentioned in Islamic and Persian texts. This research is of a fundamental type and uses a descriptive research approach with an analytical method. The research examines previous studies in the field of Iranian painting history and literature and uses library resources and museum websites to view paintings. This study collects eighteen images from Shahnama that depict diverse and different images of the unicorn, some of which are imaginary, while others have a more realistic understanding of the rhinoceros. For instance, images of the unicorn from around 950 H/1543 AD are closer to the realistic image of the rhinoceros. However, imaginary images of the unicorn are still depicted in these years, which can be attributed to painters imitating available models. The findings indicate that the diversity in the unicorn motif can be attributed to the influence of Chinese pictorial traditions, which make the motif of the unicorn similar to Qilin in some Shahnamas. Additionally, vague and sometimes contradictory descriptions of the rhinoceros in Islamic texts and Persian literature have made it difficult for artists to have a comprehensive and documented understanding of the animal, leading to imaginative depictions. Finally, since prior to the 9th century AH the letters from the Arabic alphabet were commonly used in inscription of the manuscripts, some writers of Shahnama, especially in the older versions, read and wrote the word "Karg" as "Kark", while the very same word was sometimes written as “wolf” in the subsequent manuscripts, contributing to the development of an imaginary idea of the unicorn motif and leading some of the painters to depict and picture the animal as a horned wolf. «تک‌شاخ» یکی از نقشمایه‌های جانوری در هنر اسلامی است که به‌غیراز متون جانورشناسی و جغرافیا، ردپای آن را می‌توان در نگارههای شاهنامه جست‌و‌جو کرد. قهرمانانی مانند گشتاسپ، اسفندیار، اسکندر و بهرام گور‌ در نبرد با موجودی تکشاخ تصویر شدهاند که در برخی نسخه‌ها کرگ و در برخی دیگر گرگ ثبت‌شده است. «کرگ» در زبان پهلوی، واژه‌ای وام ‌گرفته از ادبیات سانسکریت و به معنی تک‌شاخ است. جالب‌توجه است که در نگاره‌های شاهنامه، تصاویر کرگدن متفاوت از مشخصات ظاهری این جانور ترسیم شده‌اند. هم‌زمان با تأثیرات هنر چین در نقاشی ایرانی، نقشمایۀ دیگری نیز در شاهنامه‌های سدههای میانی ظاهر می‌شود که کایلین یا کرگدن چینی نام دارد. هدف از این پژوهش، بررسی و تحلیل نقشمایۀ تک‌شاخ در نگاره‌های موردبررسی است که به شکل حیوانات گوناگون، ازجمله گرگ، شیر، غزال، بز کوهی، کایلین و کرگدن نشان داده‌شده‌اند و گاه ماهیت خیالی به خود گرفته و گاه به شمایل واقعی حیوان یا کرگدن نزدیک‌تر شده‌اند. سه سؤال اصلی این مقاله عبارت است از: 1. تکوین نقشمایۀ تک‌شاخ در نگاره‌های شاهنامه‌های سده‌های هشتم تا دهم هجری چگونه بوده است. 2. چه ارتباطی میان نقشمایۀ تک‌شاخ در نگاره‌های شاهنامه با کایلین یا کرگدن چینی وجود دارد؟ 3. چرا باوجود توصیفات دقیق و جانور شناسانه از کرگدن که در منابع اسلامی یا متون فارسی ذکرشده، نگارگرِ صحنه‌های نبرد با کرگ، به این توصیفات بی‌اعتنا باقی‌مانده است؟ این پژوهش از نوع بنیادی و روش به‌کاررفته در آن، از نوع توصیفی-تحقیقی با رویکرد تحلیلی است. همچنین، ضمن بررسی پژوهش‌های پیشین در حوزۀ تاریخ نگارگری ایران و ادبیات، از منابع کتابخانه‌ای و مشاهدة نگاره‌ها در وب‌گاه‌های موزه‌ها و کتاب‌های مختلف بهره برده است. پس از بررسی هجده نگاره از شاهنامه، تصاویر متنوع و متفاوتی از تک‌شاخ جمع‌آوری شد که در سده‌های هشتم تا دهم هجری تصویر شده‌اند. برخی از این تصاویر ماهیت خیالی دارند و برخی دیگر درک واقع‌گرایانه‌تری نسبت از کرگدن ارائه می‌دهند. به‌عنوان نمونه، تصاویر تک‌شاخ از حدود سال 950 ق به تصویر واقع‌گرای کرگدن نزدیک‌تر می‌شوند، هرچند در همان سال‌ها، تصاویر خیالی از تک‌شاخ همچنان تصویر شده است که می‌توان آن را ناشی از تقلید نگارگران از الگوهای در دسترس تلقی کرد. یکی از دلایل این تنوع، تأثیرپذیری از سنت‌های تصویری چینی است که در برخی شاهنامه‌ها موجب نزدیکی نقشمایة تک‌شاخ با کایلین می‌شود. از سوی دیگر، توصیفات مبهم و گاه متناقض نویسندگان مسلمان در وصف کرگدن، سبب شده است که نگارگر درک جامع و مستندی از این جانور نداشته باشد و به ورطه خیال روی آورد. علاوه بر این‌ها، کتابت و خوانش برخی از کاتبان شاهنامه که کلمه «کرگ» را «گرگ» خوانده و نوشته‌اند عامل دیگری برای تصوری خیالی از نقشمایة تک‌شاخ عنوان‌شده است.

https://negareh.shahed.ac.ir/article_4386_c24a154587cd7721f17ba332e5d805fe.pdf